مقدّمهء مناظرهء وهم و خيال
تا قضيّه به آن انجاميد كه شيخ در وقتى كه حضرت سلطنت پناه معشوقى بساط مباسطت گستريده او را به بارگاه مخاطبت بار داد در طىّ رفع اوضاع مملكت و عرض اختلالى كه در مبانى ضبط آن به سبب وهم واقع مىشود حكايت جرأتى كه او را شده و جسارتى كه در هر باب مىنمايد در ايّام اين دولت ، به مسامع عليّه رسانيد ؛ يعنى :
پيشتر از آنكه آفتاب لطائف تاب حضرت معشوقى سايهء التفات برين خرابآباد اندازد ، هر آفريده به شغلى كه منوط به وى بود و در حوصلهء اقتدار او همان ، قيام مىنمود ، هرآينه ساير اوضاع مملكت در رشتهء انتظام بود و اكثر احوالش بر نهج استقامت مىگذشت ؛ كنون به ميامن وفور عاطفت و شمول [ 472 الف ] مرحمت مخدومى ، نهال دولتشان بالا گرفت و بنياد سركشى نهاده پاى جسارت از گليم مرتبه و قدر خويش پيش مىكشند ؛ سيّما وهم كه پيشتر ازين ، به غير از اشراف ديوان حركات و نظر در جزئيّات آن معانى كه به دو تعلّق دارد ، در هيچ قضيّهء ديگر دخل نداشت « 1 » و هر چه در تحقيق « 1 » كلّيات حقايق و تبيين امّهات دقايق ، خيال را ازآنرو كه انشاى ديوان تصوير و تمثيل ، تعلّق به او دارد و لطائف معانى خفيّه بىوساطت كثايف قوالب صورى ، عرضهء تحقيق و تبيين نمىتواند شد بيشترك ازو دخل داشت . و او نيز هر چند سر از طوق مطاوعت پيچيده ، الّا هرگز پاى از دايرهء ادب بيرون ننهاد و در مقام مقاومت نايستاد به خلاف وهم كه با وجود قصور رتبت و قلّت بضاعت ، در امّهات حقايق و كلّيّات ابواب معارف به دعوى معارضه پيش مىآيد « 2 » .
أعلّمه الرّماية كلّ يوم * فلمّا استدّ « 3 » ساعده رماني
و بدتر آنكه « 4 » قضايايى كه به دو رجوع رفته ، پس « 4 » پشت اعراض گذاشته مهمل مىماند .
اگر انحرافى در قامت استقامت احوال مملكت پيدا شود ، ازين ممرّ خواهد بود « 5 » ؛
هامش
( 1 - 1 ) .E: و در تحقيق
( 2 ) .B: همىآيد ؛F: + بيت ؛GوJ: + شعر
( 3 ) .B , C , FوG: اشتدّ
( 4 - 4 ) .F: قضاياى رجوع به دو رفته و جلايل معارف در . . .
( 5 ) .B: + ع ؛FوJ: + مصراع