نوافل عبارت است از سلوك و اعمال رجوعى بر سبيل فنا به سوى مبدأ خود ، پس هر موجودى از موجودات كه كمر سعى بر سبيل فنا چنان كه مقتضاى حقيقت اوست بر ميان جان بندد ، بالضرورة به مبدأ خود نزديك گردد ، معنى هم او بيننده هم ديده است ، و ديدار نزد او ظاهر گردد .
چون قبول حق بود آن مرد راست * دست او در كارها دست خداست 75
مولانا جلال الدين رومى مضمون اين حديث را بيان كرد .
جهان را سر به سر آيينهاى دان * به هر يك ذره درصد مهر تابان
اگر يك قطره را دل برشكافى * برون آيد از او صد بحر صافى
به هر جزوى ز خاك ار بنگرى راست * هزاران آدم اندر وى هويداست
دل هر حبهاى صد خرمن آيد * جهانى در دل يك ارزن آيد
به اعضا پشهاى هم چند پيل است * در اسما قطرهاى مانند نيل است
به پر پشهاى در جاى جانى * درون نقطهاى چشم آسمانى
بدان خردى كه آمد حبّه دل * خداوند دو عالم است منزل
مفهوم اين بيت مظهر سخن سابق است ، و معنى كلام خداست جل و اعلى « انا عند المنكسرة قلوبهم » ، 76 و در لسان رسول صلى اللّه عليه و آله و در زبان مشايخ نيز وارد است ، « قلب المؤمن عرش اللّه و قلب المؤمن بيت اللّه و قلب المؤمن خزينة اللّه » 77 ابيات فارسى بىحدّ است در اين باب .
در او جمع گشته هر دو عالم * گهى ابليس گردد گاه آدم
در نقطه قلب جمع است علم اجمال و عالم تفصيل ، و صاحب قلب چنين كه مظهر وجود مطلق است گاه آدم است ، به حسب آثار و اقوال و احوال هدايت شعار ، و گاه ابليس است هم به اعتبار اوصاف و احوال ضلالى