خال كه عبارت از ذات مطلق است ، او را صلاحيت انواع ظهور است ، به حسب صلاحيت ورود معانى و معارف و ظهور تجليات ربانى و اختلاف لازم دل است .
كما قال النبى صلى اللّه عليه و آله « مثل القلب كريشة فى فلات يقلبها الرياح ظهرا و بطنا » ، 280 اختلاف دل دلالت نمىكند بر آنكه عكس خال نباشد ، اختلاف دل مسلم است امّا دلالت اختلاف دل بر آنكه عكس خال نباشد مسلم نيست ، و اين بس ظاهر است و ابيات آتيه كه شيخ بر سبيل استشهاد و اختلاف دل ذكر مىفرمايد اين است ؛
گهى چون چشم مخمورش خراب است * گهى چون زلف او در اضطراب است
گهى روشن چو آن روى چو ماه است * گهى تاريك چون خال سياه است
گهى مسجد بود گاهى كنشت است * گهى دوزخ بود گاهى بهشت است
گهى برتر شود از هفتم افلاك * گهى افتد به زير توده خاك
پس از زهد و ورع گردد گربار * شراب و شمع و شاهد را طلبكار
سؤال :
شراب و شمع و شاهد را چه معنى است * خراباتى شدن آخر چه دعوى است
جواب :
شراب و شمع و شاهد عين معنى است * كه در هر صورتى او را تجلى است
شراب و شمع و شكر و ذوق و عرفان * ببين شاهد كه از كس نيست پنهان 281
شراب اينجا زجاجه شمع مصباح بود * بود شاهد فروغ نور ارواح
عادت شيخ بر آن است كه سؤال سايل را بر سبيل تفصيل جواب گويد ، هر چيز كه شراب و شمع و شاهد را اطلاق مىكنند بر آن در اصطلاح ، شيخ ياد مىكند ، شراب مىگويند ، و تجليات مىخواهند و شراب مىگويند و سكر اراده مىكنند و ظرف شراب نيز مىخواهند ، مثل آنكه شراب اينها ذكر حال است و ارادهء محل ، و اين در همه علوم است ،