با حق تعالى . و محال باشد كه چون در سراى محنت با حق تعالى باشد اندر سراى راحت از حق تعالى جدا ماند . مصطفى فرمود صلوات اللّه عليه : يقول اللّه تعالى : و عزتى و جلالى لا اجمع على عبدى خوفين و لا امنين فمن خوفته فى الدنيا امنته فى الآخرة و من امنته فى الدنيا خوفته فى الآخرة . همچنين هر كه اندر دنيا با آرام باشد اندر عقبى متحير بماند و هر كه اندر دنيا متحير باشد اندر عقبى آرام يابد .
باز گفت : گفتند كه عارف آن باشد كه همه جهدهاى خويش كار بندد اندر گزاردن حقوقهاى خداوند تعالى و به حقيقت بشناسد كه از خداى عز و جلّ به وى چه آمده است و بازگشتن وى از همه چيزها به خداى تعالى درست گردد . يعنى هر چند معرفت به كمالتر باشد ، ظاهر وى به خدمت بانشاطتر باشد و آن چه به وى آمده است از خداى تعالى يا امر باشد يا منت . پس امر خداوند را بداند و بداند كه بنده را جز فرمان بردن روى نيست ، و منت نعمت حق تعالى بر خود ببيند و بداند جز گزاردن شكر منت روى نيست .
و بازگشتن به حق تعالى بر دو معنى باشد يا اندر نعمت باشد ، به شكر به خداوند تعالى باز گردد . يا اندر محنت باشد به صبر به مولى باز گردد .
باز گفت : قال اللّه تعالى :
« تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ »
« 1 » ببينى چشمهاى ايشان را كه آب از چشم همى فروريزند از آن كه بشناختند [ از حق ] معناه : شايد بودن كه اين معرفت ايشان از خداى تعالى آن بود كه بشناختند بر و احسان وى بدان كه قصد ايشان كرد به نواختن ، و بر ايشان اقبال كرد به عنايت كردن ، و مر ايشان را مخصوص گردانيد از ميان اشكال و اقران خويش .
و مصطفى صلوات اللّه عليه مر ابى بن كعب را گفت كه : حق تعالى مرا
هامش
( 1 ) - سورهء 5 مائده آيهء 83