و غنى و كرم حق تعالى باز گشتن . پس حقيقت توبه رجوع آمد و ليكن صفت رجوع مختلف است .
باز گفت از شيخ جنيد قدس اللّه روحه پرسيدند كه توبه چيست ؟ گفت آن كه گناه خويش فراموش كنى . گفت فراموش كردن گناه آن باشد كه حلاوت آن گناه از دل تو بيرون رود چنان كه اندر سر تو اثر آن نماند ، چنان باشى كه گويى هرگز آن گناه نكردى يعنى از بزرگى و هيبت خداوند كه بر سر تو افتد بدان جفا كه از تو آمد چنان مشغول آن بزرگى و هيبت گردى كه بيش مر ترا از جفا ياد نيايد و به مستقبل ترا بر سر نگذرد كه چنان جفا بشايد كرد .
باز گفت سؤال كردند از شيخ سهل عبد اللّه كه توبه چيست ؟ گفت آن كه گناه خويش فراموش نكنى و شيخ ابو محمد رويم گفت توبه آن است كه از توبه توبه كنى . گفت معنى آن است كه رابعه گفت كه من همى استغفار كنم خداى را عز و جلّ از اندكى راستى من اندر قولى كه همىگويم استغفر اللّه ، يعنى صدق معاملت ببايد مر استغفار ظاهر را تا استغفار به حقيقت استغفار گردد . چون صدق معامله نباشد آن استغفار گناهى ديگر گردد آن توبه نباشد و صدق معاملت توبه ترك اعادت باشد . و شايد كه معنى آن باشد كه چون ديد كه من توبه كردم بر فعل خويش اعتماد كرد از اين توبه توبه كند .
باز گفت حسين مغازلى « 1 » را پرسيدند كه توبه چيست ؟ گفت توبهء انابت يا توبهء استجابت ؟ گفتند هر دو بگوى . گفت توبهء انابت آن است كه از خداى عز و جلّ بترسى از بهر قدرت وى بر تو . و توبهء استجابت آن كه از خداى عز و جلّ شرم دارى از بهر نزديكى وى به تو .
ذو النون مصرى گفت رحمة اللّه عليه توبهء عام ، از گناه باز گشتن است و توبهء خاص از غفلت بازگشتن است و توبهء انبياء آن است كه عجز خويش ببينند از رسيدن به جايى كه غير ايشان رسيده باشند .
هامش
( 1 ) - التعرف ص 92 : مغازلى و شرح تعرف ص 108 ج 3 : معازلى .