حق تعالى گوايى دهد و به كمال صفات حق تعالى را بداند كه حى و عالم و مريد و قادر و متكلم و سميع و بصير است و ديگر صفات وى بداند ، اين كس عارف است از بهر آن كه حقيقت معرفت به خبر ، بيش از آن نيست كه ذات و صفات او را بشناسى . باز توحيد يكى دانستن است و آن كه به ذات و صفات او را از اغيار جدا دانى . و تحقيق يكى دانستن آن باشد كه فردى صفت وى دانى و ازدواج با فردانيت ، و تشبيه با وحدانيت گرد نيايد . و ديگر توحيد اندر معرفت آن است كه ادراك از معرفت نفى كنى از بهر آن كه چون ذات و صفات او را كيفيت نيست ادراك [ را روى ] « 1 » نيست از بهر آن كه با هر چه قياس كنى خلاف آن است از آنجا كه هست جز اقرار روى نه ، اگر ادراك ثابت كنى توحيد شرك گردد و اگر وجود نفى كنى معرفت نكرت گردد .
باز گفت ايمان عقد دل است به نگاه داشتن سرّ و شناختن برّ .
يعنى دل را بر وى ببندى بدان كه سرّ را با وى نگاه دارى و بر نگردى و بشناسى برّ او را كه اين دل كه با وى بستم به منت و توفيق وى بستم و منت او را است بر من كه مرا به دوستى خويش راه داد . چون اين برّ بشناسد و دل ببندد بر نگاه داشتن اين سرّ ايمان درست آيد .
باز گفت اسلام ديدن حق « 2 » است به هر چه تو بدان مطالبى .
يعنى چون حق تعالى از تو مطالبت كرد تحصيل مأمورات و اجتناب منهيات ( و ) ببينى اين وجوب حق بر خويشتن و بدانى كه اين از حق بر من كرامت
هامش
( 1 ) - اصل خلاصه : ادراك وى نيست و تصحيح با توجه به معنى و شرح تعرف ص 56 ج 3 به عمل آمده است .
( 2 ) - در التعرف كلمهء قيام قبل از حق آمده است ص 84 ، ولى در شرح تعرف و متن خلاصه اصل ترجمهء اين كلمه وجود ندارد . عبارت التعرف چنين است : و الاسلام مشاهدة قيام الحق بكل ما انت به مطالب .