قلب است و ظاهر اشياء مختلف است و اين بر اصل مذهب ايشان همى بيان كند كه اعمال ظاهر را از جملهء ايمان دارند . اما نزديك ما ايمان باطن تصديق است و آن ظاهر اقرار . تصديق باطن يك چيز بود و آن مر حق تعالى را است و اقرار ظاهر يك شىء بود و آن مر خلق را است . چون بنده اقرار به ظاهر به حق داد ، نزديك خلق از جملهء مؤمنان گشت هر چند ديگر افعال نيارد او را كافر نخوانند . اگر اقرار به جاى ماند به نزديك خلق كافر شود و اگر تصديق به جاى ماند به نزديك حق كافر شود .
و اجماع است كه ايمان به ظاهر هم چنان واجب است كه ايمان [ به ] باطن ، و ايمان ظاهر اقرار است و ركن اقرار يك جزو است از اجزاى ظاهر . يعنى تمامى ايمان به گزاردن همه اعمال است و اقرار جزوى از اعمال است و نزديك ما چنين نيست كه به ترك اعمال نام كفر نگيرد و به ترك اقرار نام كفر گيرد . باز شيخ گفت چون اندر باطن ، تصديق به همهء قلب بايد تا ايمان بود همچنين نيز به ظاهر بايد كه همهء ظاهر به ايمان مشغول بود و آن جميع عمل فرائض است . و گفت ايمان زياده شود و نقصان شود . نزديك اصحاب حديث ايمان : قول باللسان و عمل بالاركان و تصديق بالقلب و نزديك متكلمان ايمان تصديق فرد ، است و نزديك كراميان قول فرد ، است و نزديك ما ايمان تصديق و اقرار است . باز اصحاب حديث ايمان را زياده و نقصان روا دارند چون [ به ] مذهب ايشان عمل اركان از ايمان است هر كه را عمل زيادت باشد ايمان زيادت باشد و چون عمل [ را ] نقصان باشد ايمان [ را ] نقصان باشد و [ به ] « 1 » مذهب ما ايمان را زيادت و نقصان روا نباشد از بهر آن كه ايمان تصديق است و تصديق آنگاه زيادت گردد كه مصدق به زيادت گردد و آنگاه نقصان گيرد « 2 » كه مصدق به نقصان گيرد « 3 » و چون بر حق زيادت
هامش
( 1 ) - آن چه در داخل قلاب قرار دارد از متن ساقط است كه با توجه به مقتضاى مقام و سياق كلام افزوده شده است
( 2 ) - در اصل خلاصه : گردد
( 3 ) - در اصل خلاصه : گردد