آدم بيدى أربعين صباحا 154 - ، با وجود آنكه آسمان و زمين را به شش روز آفريد بر خود ثنا گفت و فرمود :
فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ
[ 23 / 14 ] ؛ از آنكه آنچه مراد از اينجا موجودات بود ، چنان كه فرمود كه أحببت أن أعرف فخلقت الخلق 155 - به ظهور پيوست . و الحق كه اين منقبت ايشان را بس است .
159 - و طيب و خبث كلام بر مثال سعيد و شقى ايشان است ، و شعور او به طيب كلام ، و تنعم او بدان بر مثال بهشت است 152 و شعور او به كلام خبيث و تألم او از آن بر مثال دوزخ . و در امور اعتدال ما بين الافراط و التفريط ، بر مثال صراط المستقيم 153 ، و انحراف به طرف افراط و تفريط بر مثال وقوع در زمهرير انكار و جحيم اصرار و محاسبهء اقوال و افعال و خطرات خود كردن و موازنهء آن با كتاب و سنت ، بر مثال حسابى كه در روز حشر و وضع موازين خواهد بود .
160 - بعد از اين چون آن اسرار دانستى ، يقين بدان كه آنچه موعود است در قيامت كبرى ، حق است . و همچنانكه امروز در قيامت صغرى كه به سبب موت اختيارى به اشارت موتوا قبل أن تموتوا 156 - بر سبيل واقعه مشاهده مىكنى ، در قيامت وسطى به سبب موت اضطرارى كه
كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ
[ 21 / 35 ] عبارت از آن است ، و من مات فقد قامت قيامته 157 - ، اشارت بدان ، روشنتر از آن مشاهده كنى . و در قيامت كبرى كه الطامة الكبرى مراد از آن است روشنتر از قيامت وسطى و صغرى ببينى ؛ از آنكه در صغرى هنوز تعلق به تدبير بدن شهادى باقى است ؛ و در وسطى نفوس شهاديات منمحى نشده ، و انس به مألوفات طبيعى باقى مانده 154 ؛ و در كبرى از اين عالم بهغايت دور افتاده و كشف غطا تمام حاصل آمده . و در اينجا شيخ محقق ابو سعيد - قدس الله سره - در دم آخر كه اصحاب گفتند : اجازت باشد كه در پيش جنازه آيتى از آيات برخوانيم ؛ نفس زد و فرمود : ابو سعيد كه باشد كه در پيش جنازه [ اش ] كلام رب العالمين خوانند . گفتند : خاموش باشيم ؟ فرمود : اگر خواهيد اين بيت برخوانيد كه گفته :
خوشتر ازين در جهان دگر چه بود كار * دوست بر دوست رفت و يار بر يار