به ارادت او منوط است و به دو منتهى شود
إِنَّ اللَّهَ لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ
[ 7 / 28 ] دال است بر آنكه كفر به امر نيست .
لا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ
[ 39 / 7 ] دال است بر آنكه در كفر رضا نيست .
وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً
[ 6 / 125 ] دال است بر آنكه كفر كافر از ارادت حق بيرون نيست . سبحان الله و تعالى عما يشركون فى اثباتهم لاختيار احد غير منتهى الى اختياره و هو يقول و ربك يخلق ما يشاء و يختار ما كان لهم الخيرة .
66 - ديگر بدان كه لفظ امر بر چند معنى دلالت مىكند . چون غيب و روح و كار و فرمان . و آن امر كه ضد نهى است فرمان است . و امر عبارت از 54 فرمان به كردن است و نهى عبارت از فرمان به ناكردن . و سخن ما در اين امر است كه فرمان است به كردن - كقوله تعالى حكاية عن هارون 55 :
وَ إِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ فَاتَّبِعُونِي وَ أَطِيعُوا أَمْرِي
[ 20 / 90 ] - نه در امرى كه عبارت از غيب است - كقوله تعالى :
أَلا لَهُ الْخَلْقُ وَ الْأَمْرُ
[ 7 / 54 ] - و نه در امرى كه عبارت از روح است . كقوله تعالى :
قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي
[ 17 / 85 ] و كقوله
وَ كَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا
[ 42 / 52 ] و كقوله
تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ فِيها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ
[ 97 / 4 ] و نه در امرى كه عبارت است از كار ؛ كقوله حكاية عن بلقيس :
ما كُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتَّى تَشْهَدُونِ
[ 27 / 32 ] و كقوله
يَتَنازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ
. [ 18 / 21 ] غرض از اين بيان آن است كه تا از حقيقت سؤال سايل استكشاف نكنى ، به جواب مشغول نشوى .
67 - و به نزديك اين بيچاره « رضى » متنوع است : رضى عنه ديگر است رضى له ديگر است ، و رضاى تعديه ديگر است . در مقابل رضى عنه ، سخط عنه هست و در مقابلهء رضى له ، سخط له هست و رضاى تعديه از تقابل منزه است و هو الرضى الحقيقى . چنان كه در مقابل لطف قهر است و در مقابل فضل عدل .
و فضل عظيم كه فضل حقيقى است از تقابل منزه .
الَّذِينَ أَساؤُا السُّواى
[ 30 / 10 ] به عدل است ،
لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى
[ 10 / 26 ] به فضل است و زيادت به فضل عظيم است .
وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ
. [ 62 / 4 ]