بلوغ و حريّت انسان
براساس احاديث اوايل ، حكما اعتقاد دارند كه عقل اوّل ، نخستين مخلوق خدا ، تخم موجودات و سرچشمهء هستى آنهاست . مراتب هستى از عقل اوّل پديد آمد و سرانجام به انسان منتهى شد . چون عقل ، سرآغاز دايرهء هستى است ، بلوغ انسان در آن است كه به عقل دست يابد و اگر انسان ، بعد از بلوغ از دايرهء وجود قطع پيوند كند ، مقام حريت را نيز كسب مىكند . نسفى حريت را از ابعاد مختلف بررسى مىكند و با تعابيرى متعدد به شرح آن مىپردازد و آن را با مقام رضا يكى مىداند 18 . او دو تقسيمبندى براى بلوغ در نظر مىگيرد : در تقسيمبندى اول بين بلوغ عوام و خواص تفاوت قائل مىشود و ويژگيهاى هركدام را توضيح مىدهد . از ديدگاه او بلوغ عوام ، رسيدن به شناختى است كه انسان به وسيلهء آن از طريق اجمال و تقليد ، به يگانگى وجود پى ببرد و بلوغ خواص رسيدن به اين مقام از طريق تفصيل و تحقيق است . او بلوغ خواص را نيز به سه مرتبه تقسيم مىكند و آن را چنين شرح مىدهد :
« درجه اول رسيدن است به طبايع اشيا و طبيعت هر چيز دانستن و اين مقام حكماست و بلوغ حكما اين است . و درجه دوم رسيدن است به خواص اشيا و اين مقام انبياست و بلوغ انبياء اين است . و درجه سوم رسيدن است به حقايق اشيا و حقيقت هر چيز دانستن است و اين مقام اولياست و بلوغ اوليا اين است . 19 »
در تقسيمبندى دوم ، بلوغ را چهار نوع برمىشمارد : بلوغ اسلام ، بلوغ ايمان ، بلوغ ايقان و بلوغ عيان . بلوغ عيان را كمال انسان و نهايت مقام او محسوب مىكند كه با مقام حريت يكى است . براى حريت نيز سه مرتبه و درجه قائل مىگردد : در مرتبهء اول ، آدمى از قيد حجابهاى ظلمانى و در مرتبهء دوم از بند حجابهاى نورانى و در مرتبهء سوم از خود آزاد مىگردد 20 .
انسان كامل
براى معرفى انسان كامل ، نسفى به تبيين شريعت ، طريقت و حقيقت مىپردازد و شريعت را گفت انبيا و طريقت را فعل انبيا و حقيقت را ديد انبيا مىداند . در نظر او