نفوذ عميق سعد الدين حمويه بر او ، مانع از آن نمىشد كه وى از بيان عقايد خويش خوددارى كند . اعتراض ضمنى او بر سخن سعد الدين در باب ويژگيهاى امام زمان - كه پيش از اين گفته شد - از اين روحيه حكايت مىكند . او به رغم تواضع و فروتنى بسيار كه از خود نشان مىداد و در آثار خويش خود را اين بيچاره مىخواند به جايگاه بلند خود واقف بود و در شرح ويژگيهاى انسان كامل آزاد خود را كامل آزاد معرفى مىكند 39 .
از مهمترين ويژگيهاى شخصيت علمى و عرفانى عزيز ، برخوردارى از روحيهاى علمى و تحقيقى بهمعناى دقيق بود . او با سعهء مشربى كمنظير ديدگاهها و عقايد مختلف را - هرچند با معتقدات او تعارض داشت - در آثار خويش بيان كرد و سبب گرديد آثار او از منابع مهم تحقيقى به شمار آيد و حتى پيشرو تحقيقات علمى در باب تصوف شناخته شود 40 . او با اين روحيهء عالمانه و محققانه ، در آثار خويش براى بيان مطالب و مباحث خود ، شيوهاى نو به كار مىگيرد و براى تبيين مسائل عرفانى و حكمى ، ديدگاههاى مختلف فكرى را كه گاه باهم مخالف است ، در كنار هم مطرح مىكند و به نتيجهگيرى مىپردازد . عقايد اهل شريعت ، اهل حكمت و اهل وحدت سه ركن مهم بيشتر مباحث اوست كه گاه عقايد اهل تناسخ يا گروههاى ديگر نيز به تناسب مطرح مىشود . هرچند دربارهء اين تقسيمبندى و چگونگى طرح آراى علما ، حكما و عرفا و موضع نسفى به تفصيل سخن گفته خواهد شد اما اينجا بايد اشاره كرد كه اين شيوهء بيان ، وجود يك روحيه علمى و منصفانه را در او ثابت مىكند . تبوتاب رسيدن به حقيقت و دريافت واقعيت ، او را تا آنجا پيش مىبرد كه ضرورى مىديد ماهها و سالها روى يك موضوع به تحقيق بنشيند و شخصا حقيقت را دريابد . در كتاب كشف الحقائق توضيح مىدهد براى اينكه اطمينان حاصل كند كه آيا حواس باطن طبق نظر حكما پنج حس است يا بنا بر نظر طبيبان سه حس ، مدتى دراز به تحصيل طب و معالجهء بيماران پرداخت 41 . وى در بيان عقايد مخالفان ، آنقدر پيش مىرود كه گاه متهم مىشود مذهب و مشرب فكرى آنان را اختيار كرده است . مثلا او به رغم آنكه در بيان ديدگاههاى اهل تناسخ ، به روشنى اختلاف آنان را با اهل حكمت تشريح مىكند و گاه به سرزنش و مذمت آنها مىپردازد ، گروهى او را به اهل تناسخ منسوب كردهاند 42 . سعهء مشرب او تا
بيان التنزيل ( فارسى ) — صفحة 11
مساهمون: عزيز الدين النسفي
ص١١