دل « 1 » نقش آن حال پيدا آيد و او را به تجربه معلوم شده باشد كه هر « 2 » نقش كه بر دل وى پيدا مىآيد « 3 » ، جمله راست است . اين است معنى وحى و الهام كه گفته شد .
و اين خاصيت « 4 » است كه در بعضى مردم باشد و اين خاصيت اثر خاصيت زمان و مكان است . و گفته شد كه هرچه خاصيّت است « 5 » نه كمال است « 6 » و « 7 » نه دليل بر كمال است ، از فضائل است . و بعضى گفتهاند كه خاطر و وحى [ 246 الف ] و الهام از يك قبلند « 8 » اما در هر « 9 » محل « 10 » نامى دارند . يعنى « 11 » اين خاصيت « 12 » اگر در مؤمن است ، نامش خاطر « 13 » است « 14 » و اگر در نبى است ، نامش وحى است و اگر در ولى است ، نامش الهام است . و اهل تصوّف مىگويند كه خاطر « 15 » چهار نوع است : خاطر رحمانى و خاطر ملكى و خاطر شيطانى و خاطر نفسانى 86 « 16 » و هريك « 17 » را علامتى مىگويند .
فصل [ در بيان عدم تفاوت ميان آدمى و ديگر حيوانات در علم ضرورى و الهام ]
بدان كه ميان آدمى و ديگر حيوانات در علم ضرورى 87 و الهام تفاوتى نيست . هر حيوانى كه هست آنچه ما لا بدّ اوست و آنچه ما لا بدّ فرزند اوست در معاش ، مىداند و اين دانش مر « 18 » او را ضرورى و الهامى « 19 » است و دانش او در هر مقامى آنچه ما لا بدّ آن مقام است ، پيدا مىآيد و تا به آن مقام نرسد دانشى « 20 » كه به آن مقام تعلّق دارد ، پيدا نيايد . مثلا در وقت شير خوردن ، مىداند كه شير چون « 21 » مىبايد خوردن « 22 » و « 23 » در وقت شهوت راندن ، مىداند كه چون شهوت مىبايد راندن « 24 » و در وقت خانه ساختن ، مىداند كه چون خانه « 25 » مىبايد « 26 » ساختن و در وقت فرزند
هامش
( 1 ) . مت : + وى .
( 2 ) . كد ، كب : - هر .
( 3 ) . كد : آيد .
( 4 ) . كد ، كب : خاصيّتى .
( 5 ) . كد ، كب : راست .
( 6 ) . كد ، كب : - است .
( 7 ) . كب : - و .
( 8 ) . كد ، كب : قبيلند .
( 9 ) . كد : + يك .
( 10 ) . مت ، كب : محلى .
( 11 ) . اساس : بعضى .
( 12 ) . مت : ناخواناست .
( 13 ) . كد : خواطر .
( 14 ) . كب : - است .
( 15 ) . كد : خواطر .
( 16 ) . كد : خواطر رحمانى و خواطر شيطانى و خاطر نفسانى و خواطر ملكى ، كب : خاطر رحمانى و خاطر شيطانى و خاطر نفسانى و خاطر ملكى .
( 17 ) . مت : يكى .
( 18 ) . كد ، كب : - مر .
( 19 ) . مت ، كد ، كب : الهام .
( 20 ) . كد ، كب : دانش .
( 21 ) . كد : چون شير .
( 22 ) . كد : خورد .
( 23 ) . كب : - در وقت شير خوردن . . . مىبايد خوردن .
( 24 ) . كب : - راندن .
( 25 ) . كد : - خانه .
( 26 ) . مت : بايد .