استجماع و دربرداشتن جميع صفات كماليّه و استجماع صفات در مرتبهء توحيد افعالى اقتضاى تفويض و ردّ قدرت مىكند از موجودات به خالق و آفرينندهء آنها و اسناد تمام افعال بوى و اين معنى برابر است با جبر و استجماع صفات حاكى از عدم نهايت است و آن معنى مستلزم حيرت و شك بنده مىشود در ادراك وى و ايجاب يا سلب صفات از وى و مىتوان گفت كه نظر باشتقاق اللّه از وله يعنى حيرت اين اسم منبى از حيرت و شكست .
( 321 ) - ، س 19 ، رحمن رحيم الخ : زيرا رحمن و رحيم افادهء مبالغه مىكند و مبالغهء رحمت علاوه بر شدّت و تماميّت مقتضى سعه و شمول نيز هست چنان كه وسعت رحمتى كل شىء و ذو رحمة واسعة اشاره بدين نكته تواند بود پس اميد به چنين رحمتى ممكن است بنده را جرأت دهد تا با باحت گرايد و همچنين اعتقاد بشمول رحمت ممكن است اين تصوّر در انسان بوجود آورد كه هرگز كسى در جهنّم جاويد نخواهد ماند و رحمت بىقياس و كرانهء خداى بخشنده دست وى خواهد گرفت و بسر منزل رحمت ابدى و بهشت جاويدش خواهد كشانيد و يا آنكه آب رحمت و باران كرم عاقبت ريزان مىشود و باريدن مىگيرد و آتش سوزان دوزخ را كه مايه از غضب مسبوق به رحمت دارد فرومىنشاند و دوزخ پايدار نمىماند تا عذاب مخلّدى وجود داشته باشد .
و رحمت رحمانى نزد صوفيّه عبارتست از افاضهء وجود بر اشيا و ابقا و رسانيدن آنها به كمالاتى كه لايق و درخور فطرت آنهاست .
و رحمت رحيمى عبارتست از افاضهء كمالات اختياريّه كه مرضىّ حق است بر موجوداتى كه به صفت اختيار موصوفند و اين هر دو را مىتوان بر عدم خلود عذاب دليل گرفت ازآنجهت كه رسانيدن بكمال و افاضهء آن صفت حق است و محدود بهوقتى و زمانى نيست و در آخرت هم شايد كه شامل حال عاصيان گردد .
بايد دانست كه به عقيدهء عموم مسلمين كفّار مخلّد در جهنماند و عذاب دوزخ انقطاعپذير نيست و بعضى گفتهاند ( از فرق غير مسلمان ) كه عذاب دوزخ پايدار نخواهد بود و عمرو بن بحر جاحظ از اكابر معتزله معتقد است كه خلود در نار مخصوص
معارف ( مجموعه مواعظ وسخنان ) ( فارسى ) — صفحة 286
مساهمون: سلطان العلماء بهاء الدين محمد بلخى ( بهاء ولد )
ص٢٨٦