152 جع : معارف بهاء ولد ، طبع طهران ، ص 466 .
( 316 ) - ، س 19 ، حكايت خوارزم مىگفتند الخ : اهل خوارزم در قرن ششم بمذهب اعتزال گرويده بودند و اين مطلب را زمخشرى در ذيل عنوان خوارزم از ربيع الابرار بتصريح بيان كرده و گفته است : و لقد احسن ابن سمقة فى جميع ما نمّقه و لكنّه اخلّ برأس فضائلها الذى يلغو عنده [ سائر الفضائل ] و هو ما رزقنه من المذهب السّديد مذهب اهل العدل و التوحيد . ربيع الابرار ، باب البلاد و الديار .
و چنان كه مىدانيم معتزله را « اهل عدل و توحيد » مىنامند و اعتقاد بامكان رؤيت حق تعالى ندارند و بنده را خالق فعل خود مىشمارند بر خلاف جبريان و اشعريان كه فعل منتسب به بنده را مخلوق خدا مىدانند و سخنان مصنف اشاره بدين نكات است كه بارها به كنايت و تصريح دربارهء آنها سخن رانده است و مولانا در غزليات هم عقيدهء معتزلهء خوارزم را كه انكار رؤيت حق مىكردهاند در اين بيت آورده است :
خوارزميان منكر شده ديدار بىچون را ولى * از بينش بىچون تو خوارزم تو پا كوفته
و مردم خوارزم مذهب معتزله را از ابو مضر محمود بن جرير ضبى اصفهانى ( متوفى 508 ) استاد زمخشرى فرا گرفتند چنان كه ياقوت در ضمن شرح حال او مىگويد :
و هو الّذى ادخل على خوارزم مذهب المعتزلة و نشره بها فاجتمع عليه الخلق لجلالته و تمذهبوا بمذهبه . ارشاد الاريب ، طبع مصر ، ج 19 ، ص 124 نيز بغية الوعاة ، طبع مصر ، ص 387 .
( 317 ) ص 91 ، س 10 ، هرچ ترا در قرآن الخ : مقصود اينست كه اختلاف در مسائل اجتهادى از قبيل كيفيّت اتصاف حق تعالى و خلق قرآن و امكان رؤيت و خلق اعمال موجب كفر نمىشود و حكم بكفر بر مخالفين اكثريت روا نيست و بنابراين با اهل اهواء از قبيل معتزله و جهميّه معاملهء مسلم بايد كرد و شهادتشان را بايد پذيرفت