( 117 ) - ، س 14 ، خرماء هندى : تمر هنديست و آن ثمر درختى است كه در هند مىرويد در غلافى مانند باقلا ولى از آن پهنتر و پوست آن پس از رسيدن صلب و صدفى مىشود بخلاف باقلا و مغز آن پوست ديگر جز آن ندارد طول آن به قدر يك شبر و دو نوع است يكى سرخ تيرهء اندك چاشنىدار كه وقت خامى نيز سرخ رنگ است و در گجرات و نواحى آن خوب مىشود ( تمر گجرات در مصطلحات امروزى ) و دوم سرخ كمرنگ مائل به تيرگى كه در خامى سفيد است ( تمر هندى در محاورات كنونى ) و گفتهء مصنف در خوردن خرماى هندى با سكنجبين موافقست با سخن اطبّا كه سكنجبين را مصلح تمر هندى دانستهاند .
سيد اسماعيل جرجانى در ذخيرهء خوارزمشاهى آن را بنام : « خرماى هندو » ياد كرده و به زبان عربى آن را حمر ( بضم اول و فتح دوم ) و حمّر ( بضم اول و ميم مشدد مفتوح ) و حومر گويند . رجوع كنيد به : قانون ، طبع ايران ، ص 237 تذكرهء داود انطاكى ، ج 1 ، ص 136 ، 187 و تحفهء حكيم مؤمن در ذيل : تمر هندى و حمر ، مخزن الادويه در ذيل تمر هندى ، برهان قاطع ، آنندراج در ذيل حمر .
( 118 ) - س 21 ، هلونك : در اصل صريحا و واضحا بر روى نون فتحه گذاشته ولى حركت حرف اول را معلوم نكرده و اين كلمه در فرهنگهاى فارسى ضبط نشده است و گمان مىرود كه اين لغت همانست كه در قانون بنام : « حلانجون » ياد شده و چنان كه از همان كتاب برمىآيد نوعى از پودينه است و چون مصنف مىگويد كه « اصل پودينه از هلونك است » بايد مرادش از پودينه نوعى از اين گياه باشد كه جزو سبزى خوردنى است و آن را باسم عربى آن نعناع مىخوانند و هلونك نيز فودنج يا فوتنج نهرى ( پودينهء لب جوى ) خواهد بود زيرا مؤلف مخزن الادويه در تعريف فودنج نهرى و اقسام آن گفته است : « و نوعى شبيه بنعناع و برگ آن درازتر از برگ نعناع و تند طعم و خوشبو و رنگ آن مائل به زردى و ساق آن قوىتر و چون در بوستانها غرس نمايند بعد از دو سال نعناع مىشود . » و در تحفهء حكيم مؤمن هم نزديك بدين عبارت مىخوانيم پس نتيجه اينست كه :
معارف ( مجموعه مواعظ وسخنان ) ( فارسى ) — صفحة 239
مساهمون: سلطان العلماء بهاء الدين محمد بلخى ( بهاء ولد )
ص٢٣٩