علم و قدرت و غير وى هست اگر اين صفات نباشد موصوف باشد باضداد اين و جاهل باشد از آنك فرق نباشد ميان اين سخن كه گويى علم ندارد و ميان آنك گويى بىدانش است و ميان آنك گويى قدرت ندارد و ميان آنك گويى نتواند و همه چيزها دانستنى به يك دانش اوست كه اگر دو دانش دارد بهر علمى همه چيزها را داند يا نه اگر داند يكى علم بس است پس از آن علم ديگر بيايد « 1 » و فايدهء نبود به چيزى كه فايده نباشد در وى و خداى منزّه بود از آن صفت و اگر بهر يكى از اين علمها همه چيزها نداند پس اين علم را بدان علم حاجت بود و آن علم را بدين حاجت بود پس ميان ايشان تباهى بود و هر يكى به اندازه بود و همه پروردها به يك تربيت خداوندست و همه آمرزيدها يك مغفرت خداوندست و خداوند موصوف است بدين صفتها پيش از وجود اين مفعولات ، مر بارى را نامى نبايد گفتن كه بدان كتابى و خبرى نهآمده باشد چنانك نشايد كه پسر مر پدر را نامى نهد و شاگرد مر استاد را نامى نهد و غلام خواجه را مگر اسمى به ضرورت بايد گفتن چنانك قديم و او را بىمقدّمهء اللّه نشايد گفتن و يا رحمن و همچنين از صفت اسمى نبايد نهادن بارى را چنانك فرمود
وَ سَقاهُمْ رَبُّهُمْ شَراباً طَهُوراً
« 2 » نبايد گفتن كه خدا ساقى است و قاعدست و مونس است و غير وى ، مىانديشيدم كه گرفتار كتابها گشتهام به جايى نمىتوانم رفتن بدل آمد كه هرجا باشد به يك نوع علم بيش مشغول نتوانم بودن و در يك زمان مستغرق تعليقات نتوانم گشتن هر زمانى به نوعى دگر مشغول باشم از علمى و كتابى و غير وى كه از آن استدلال گيرم به راه راست و افادت خلقان مشغول به لذّت دنيا باشد يا به لذّت دينى و هركجا باشى يكى از اين دو چيز بيابى اين بار كتابها و دستافزارها چه خواهى كردن اينها دريچهايست ، نعمت و عطايا از معطى است نه از دريچه مرد ابله از دريچه بيند كه چيزى بيرون مىآيد دريچهها برگيرد و با خود مىبرد و در آن هيچ نفعى نى ( و اللّه اعلم ) .
فصل 251
سترون ربّكم كالقمر ليلة البدر اين تشبيه در ديدن بنده است نه در ديده شده كه ذات بارى است و فعل بنده را ماننده هست و آنك گفت
هامش
( 1 ) - ظ : پس آن علم ديگر نبايد .
( 2 ) قرآن كريم ، سورهء 76 ، آيهء 21 .