ايشان بودى سوخته شدى و آنچه مقابل نبودى از نور محروم ماندى . و اگر ايشان را يك حركت بودى حركت ايشان لازم يك دايره بودى و اثر شعاع به نواحى عالم نرسيدى . پس او را حركت تيز حاصل شد تابع حركت جرم كلّ ، و حركت ديگر بطىء كه بدان حركت ميل كند بجنوب و شمال .
( 63 ) بنگر كه چگونه رحمت و حكمت او به همهء چيزها رسيد چنان كه اشارت كرد در قرآن كه
« وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً »
« 1 » ، و آيتى ديگر
« وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً »
« 2 » . و چون تقدير كرد چيزها را بر حسب استعداد او ، و ببخشيد هر چيزى را آنچه ملائم و لايق او است از كمالات چنان كه گواه داد [ بر آن آيتى ] « 3 » از تنزيل كه
« وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ »
« 4 » يعنى هيچ چيز نيست كه آن چيز پيش ما متناهى نباشد « 5 » و لكن بحسب استعداد مىدهيم ، همچنانكه گفت
« كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ »
« 6 » .
( 64 ) و بنگر كه نبات چون خسيسترين صاحب نفسست چگونه سرنگون آفريدندش ، و آنچه اصل او است در زمينست ، چون او را ببرند جملهء قواى او باطل شود . و جانورانى كه ايشان ناطق نيستند چون از نبات شريفتراند لاجرم سرنگون نشدند بلكه ميانه شدند سر بالاى ايشان و مردم چون بر همه زيادت شد بنفس ناطقه سرش بسوى آسمان
هامش
( 1 ) سورهء 40 ( المؤمن ) آيهء 7
( 2 ) سورهء 40 ( المؤمن ) آيهء 7 ( دنبال همان آيهء قبلى است )
( 3 ) بر آن آيتى : بر آيتىI )كما شهد بهA (( 4 ) سورهء 15 ( الحجر ) آيهء 21
( 5 ) نباشد : -I( 6 ) سورهء 54 ( القمر ) 49