اين تحول اساسى در مكتوبات عين القضاة هم كموبيش و به مقتضاى حال - البته به صورت پراكنده - ديده مىشود و ما هنگام بحث از عين القضاة پير و مرشد اثر اين تحول را در روح او روشن خواهيم كرد . بنابراين اكنون در اين بخش فقط از آغاز و پايان اين تحول فكرى و روحى او كه در دو كتاب زبده و تمهيدات مندرج است صحبت خواهيم كرد . تحول اساسى كه ميان افكار عين القضاة در دو كتاب زبده و تمهيدات پديدار شده بيشتر مربوط به حقيقت امور آخرت است . قاضى همدانى در كتاب زبده مىگويد : « ولايت ماوراء عقلست و نبوت ماوراء ولايت » « 1 » . از بيان قاضى همدانى چنين نتيجه مىشود چون نبوت از ولايت بالاتر است در اين صورت از خرد و فلسفه هم برتر خواهد بود و بدين سبب انسان نمىتواند با عقل كوتاه خود دربارهء اقوال انبياء قضاوت كند بلكه بايستى چشم بسته به آنها ايمان بياورد : « همانطور كه كور نمىتواند رنگها را از راه حواس ديگر غير از حس بينائى درك كند مگر آنكه به گفتهء ديگران معتقد شود و سخن آنها را بپذيرد . مؤمن هم بايستى مانند كوران امور آخرت را بمصداق آيهء الذين يؤمنون بالغيب . . . تصديق كند . . . اگر روان تو به چنين ايمانى آراسته نيست بدانكه شيطان ترا محاصره كرده و در دام او گرفتار شدهاى » « 2 » . در همين كتاب در مورد وجوب پيروى از انبياء مخصوصا در امور آخرت يادآور مىشود كه هركس بخواهد سخن انبياء را دربارهء امور آخرت بوسيلهء عقل خود دريابد بر خود ستم روا داشته است : « زنهار اى انسان ضعيف به خود اجازه نده كه شكّ و ترديدى دربارهء سخن انبياء بر خاطر تو بگذرد و به آنچه خدا براى پيامبران خويش فرستاده است كافر شوى اگر تو و امثال تو كور دلان وجود نداشتند خدا فرستادهء خود را بدين قول : و كذب به قومك و هو الحق ، مخاطب قرار نمىداد » « 3 » .
هامش
( 1 ) - زبده ص 3 .
( 2 ) - زبده ص 9 و 93 .
( 3 ) - زبده ص 96 .