ولى عين القضاة در كتاب تمهيدات تمام امور آخرت را منكر مىشود و اقوال قرآن و احاديثى را كه بر وجود آنها دلالت مىكند به تمثل حمل مىنمايد و مىگويد اين اقوال و اوصاف كه در قرآن آمده است براى مردم عامى آورده شده است . بهتر است اثبات اين مدعا را به سخن او واگذار كنيم : « باش تا ترا بيناى عالم تمثل كنند ، بينائى عالم آخرت و عالم ملكوت جمله بر تمثل است . . . اول تمثل كه بيند گور باشد :
مثلا چون مار و كژدم و سگ و آتش كه وعده كردهاند اهل عذاب را ، در گور بتمثل بوى نمايند ، اين نيز هم در باطن مرد باشد . . . سؤال منكر و نكير هم در خود باشد همه محجوبان روزگار را اين اشكال آمده است كه دو فرشته در يك لحظه به هزار شخص چون توانند رفتن ، بدين اعتقاد بايد داشتن . اما ابو على سينا - رحمة اللّه عليه - اين معنى را عالمى بيان كرده است در دو كلمه آنجا كه گفت : المنكر هو العمل السيّئ و النكير هو العمل الصالح ، گفت منكر عمل گناه باشد و نكير طاعت . دريغا از دست اين كلمه چه خوب گفته است . . . اى دوست صراط نيز در خود بايد جستن » « 1 »
قاضى همدانى آشكارا رسالهء اضحوى ابن سينا را كه دربارهء امور آخرت نوشته شده و با عقايد دينى مباينت دارد پسند كرده و مىگويد : « اى دوست رسالهء اضحوى مگر نخواندهاى كه ابو سعيد ابو الخير - رحمة اللّه عليه - پيش بو على سينا نوشت كه « دلّنى على الطّريق ، فقال الرئيس ابو على فى الرسالة على طريق الجواب : الدخول فى الكفر الحقيقى و الخروج من الإسلام المجازى . . . من مىگويم كه شيخ ابو سعيد اين كلمات را نچشيده بود اگر چشيده بودى همچنانكه بو على و ديگران كه مطعون بيگانگان آمدند او نيز مطعون و سنگسار بودى در ميان خلق ، اما صد هزار افسوس . . . » « 2 » . پاسخ ابن سينا دربارهء كفر حقيقى و اسلام مجازى كه عين القضاة آن را
هامش
( 1 ) - تمهيدات ص 287 تا 290 .
( 2 ) - تمهيدات ص 350 .