زبدة الحقائق يعنى از سال 516 تا سال 525 كه سال تأليف شكوى الغريب است كتابى ننوشته است : « كتابى را كه زبدة الحقائق نام گذاردهام آخرين تصنيف من بود و آن وقت جوانى بيست و چهارساله بودم و سالى كه دست تقدير مرا به دام اين بلا ( زندان بغداد ) گرفتار كرد و سه سال از عمرم گذشته بود » « 1 » .
آنچه مسلم است عين القضاة بهترين تأليف خود يعنى كتاب تمهيدات را در نهم رجب سال 521 نوشته است و علت اينكه قاضى همدانى تأليف اين كتاب را در شكوى الغريب ذكرى نكرده بلكه كناية منكر هم شده اين است كه مقصودش از تأليف شكوى الغريب دفاع از اتّهام دشمنان بود و براى رهائى از مرگ چنين كتابى را تأليف كرده است درصورتىكه كتاب تمهيدات را فقط براى دوستان صميمى خود و سالكان يكرنگ نوشته بود و مطالب آن بسيار زيادتر است از كتاب زبدة - الحقائق كه مدرك جرم او به حساب آمده بود و براى تأليف آن مىخواستند او را بكشند چون با شرع تعارض داشت . از اينجا معلوم مىشود چرا قاضى همدانى از ذكر تأليف تمهيدات چشمپوشى كرده است . حقيقت آنست كه چند سال پس از تأليف كتاب زبده تحول فكرى مهمى در عين القضاة پديد آمده و آراء ابن سينا را بجاى آراء غزالى برگزيده است . البته نه تنها آرائى كه در كتابهاى نجات و شفا و امثال آنها كه با عقايد دينى تعارض ندارند بلكه راىهاى ديگر او را كه در رسالهء اضحوى است و باعث شده كه غزالى بدليل همان آراء ابن سينا را تكفير كند مورد قبول قرار داده و بطور ضمنى مخالفت خود را با استادش غزالى آشكار ساخته است .
همچنين صريحا برترى نظريهء ابن سينا را بر آراء متصوفه بيان نموده است .
هامش
( 1 ) - شكوى الغريب ص 40 .