المحجوب تعريف كرده است : « بواقع معنى خواهند كه اندر دل پديدار آيد و بقا يابد بخلاف خاطر و به هيچ حال مر طالب را آلت دفع كردن آن نباشد . . . اما واقع جز بر دل صورت نگيرد . . . چون مريد را در راه حق بندى پديد آيد كه آن را قيد گويند و گويند او را واقعهئى افتاد » « 1 » . واقعهء عين القضاة با خواب فيلسوف فرانسوى دكارت شباهت دارد بخصوص از لحاظ تأثير اين دو حادثه در زندگى قاضى همدانى و دكارت جالب توجه است . مرحوم فروغى خواب دكارت را چنين ترجمه مىكند : « شبى از شبهاى پائيز دهم ماه نوامبر 1616 در نومبورگ از شهرهاى آلمان در حالى كه در كنار آتش تفكر مىكرد روش علمى تازهاى بر او مكشوف شد و همان شب سه مرتبه خوابهائى ديد و تعبير آنها را چنين كرد كه خداوند او را بدنبال كردن آن رشته از تفكرات گمارده است » « 2 » . بطور قطع بر ما مجهول است كه اين واقعه چه بوده است ولى با جمال مىتوان گفت : حقيقت آن بوده كه احمد غزالى در زندگى معنوى عين القضاة اثرى مهم و مسلم بجاى گذاشته است و از اولين برخورد قاضى همدانى با احمد غزالى كه در 21 سالگى او اتفاق افتاده دلبستگى و پايدارى عجيبى نسبت به استاد خود پيدا كرده كه تا آخر عمر او ادامه داشته است . از نامههاى معدودى كه احمد غزالى براى شاگرد خود فرستاده و امروز بدست ما رسيده است و از اشاراتى كه در نوشتههاى قاضى همدانى راجع به احمد غزالى بجاى مانده حدود اين دلبستگى و حقيقت آن روشن مىشود . بعلاوه ملاقاتهاى متعدد و مصاحبتهاى طولانى ميان اين مرشد و مريد برقرار مىشده ، چون غزالى در قزوين مىزيسته و عين القضاة در همدان بسر مىبرده است ، بواسطهء بعد كم در موقع مناسب هر يك به ديدار ديگرى مىشتافت تا تنهائى و بيگانگى از مردم را فراموش كند و عين القضاة براى دريافت
هامش
( 1 ) - كشف المحجوب ص 502 .
( 2 ) - سير حكمت در اروپا ج 1 ص 139 .