حقايق و حلّ مشكلات خود روزهاى متوالى در خلوتى دور از اغيار در كنار مرشد بسر مىبرد و ناگفتنىها را از استاد خردمند خود فرا مىگرفت . اين حقيقت را خوبست از زبان قاضى همدانى بشنويم آنجا كه مىگويد : « وسع كرسيه السموات و الارض » اى احاط كرسيه السموات و الارض ، و لفظ « وسع » بر دو معنى دلالت كند : يكى احاطهء جسمانى چنان كه « وسع الكوز الماء » و يكى احاطهء علمى چنان كه گويد : « وسع ربنا كل شىء علما » . . . چگونه روا بود كه شرح كرسى گويند ! اما حرامست كه بگويند . . . وسع كرسيه از كدام قبيل است ؟ خواجه احمد غزالى و برادرش امام محمد غزالى را - احسن اللّه مثواهما - عقيدت آن بود كه احاطهء جسمانى بود و ندانم مستند اين ترجيح چه بود و پندارم كه خود با آن نيفتادند « 1 » كه وسع ربنا كل شىء علما ؛ و غالب ظن اينست . و مرا با خواجه احمد درين معنى سخن بسيار رفته است و هرگز نگفت كه وسع ربنا كل شىء علما وسعتى ديگر است و در آن روزگار مهم با آن نيفتادم پس از آن بود اين علم » « 2 » .
به نظر مىرسد كه احمد غزالى بهمدان بيشتر سفر مىكرده تا قاضى همدانى بقزوين ؛ و از متن تمهيدات چنين بر مىآيد كه احمد غزالى براى حضور در مجالس سماع و شركت در حلقهء ذكر و رقص متصوفه بهمدان سفر مىكرده است ، مؤيد اين مطلب داستانى است كه عين القضاة در تمهيدات از پدر خود نقل مىكند : « دانم كه شنيده باشى اين حكايت : شبى من و پدرم و جماعتى از ائمهء شهر ما حاضر بوديم در خانهء مقدّم صوفى . پس ما رقص مىكرديم و ابو سعيد ترمذى بيتكى مىگفت . پدرم در بنگريست پس گفت : خواجه امام احمد غزالى را ديدم كه با ما رقص مىكرد و
هامش
( 1 ) - افتادن در اينجا معنى رسيدن و دست يافتن مىدهد .
( 2 ) - مكتوباتMص 311 .