تماثل حقيقى وجود ندارد چگونه دانش خدا و دانش آدمى را با يك كلمه ادا مىكنيم ؟
در حقيقت نظر عين القضاة در مسئله مدلول صفات نزديكتر است به نظريه پيروان تعطيل تا عقيده اهل سنت كه حد وسط را قائلند . اما در مسئله پيوستگى صفات خدا با ذات او قاضى همدانى عقيده اهل سنت را تأييد مىكند كه صفات نه عين ذاتست نه غير ذات ليكن هنگامى كه مىخواهد سخن اهل سنت را تشريح كند گفتار آنها را عوض نموده و مىگويد : « صفات عين ذات هستند اگر آنها را از طرف ذات بنگريم ؛ بدين صورت صفات هرگز با ذات مغايرتى ندارند ؛ و اگر از نظر تقسيم وجود و تعدد موجودات بر آنها دقيق شويم مىبينيم كه صفات با ذات متغاير و متعدد هستند » « 1 » . در اين بيان هم قاضى همدانى بيشتر به تعطيل متمايل بوده است تا به حد متوسط اهل سنت . زيرا اگر صفات عين ذاتست مقصود آن مىشود كه صفات خدا امورى اعتباريست كه ذهن ما آنها را ساخته است ؛ همانطور كه تمييز ميان مفهوم وجود و ملحقات آن همچنان تمييز مفهوم جنس و نوع ، امرى اعتباريست . متفكران اسلام براى حل اين دو مسئله مطالب گوناگونى بيان داشتهاند كه اينك بذكر آنها مىپردازيم :
1 - راى مشبّهه دربارهء مدلول صفات و علاقهء آنها با ذات
مشبّهه گفتهاند كه مدلول صفات الهى مدلولى متواطئ است يعنى صفات بر خالق و مخلوق دلالت متجانس دارند ، چون صفات خالق از لحاظ كيفيت و جنس با صفات مخلوق شباهت دارند و تنها از نظر كميت با صفات مخلوق فرق دارند . اگر صفات خالق مانند صفات مخلوق با يكديگر متمايز هستند پس صفات خداوند مانند صفات مخلوق متعدد خواهد بود زيرا قدرت آدمى با اراده و خردش مختلف است بنابراين ذات با حيات و بقيهء صفات انسان متمايز هستند پس
هامش
( 1 ) - زبده ص 38 .