ديگرى را بعينه شامل مىشود زيرا در اين اعتبار مغايرتى نيست . فلاسفه پذيرفتهاند كه لازم است تعريف نيروها از افعال گرفته شود . . . و معلومست كه كثرت افعال مستلزم آنست كه نيروى فاعل از جهت فاعل بودنش شدت داشته باشد و اين چگونگى عينا بر ذات منطبق است » « 1 » .
ما مىگوئيم : تعريف يا به ماهيت است يا به اعراض ، ولى تعريف ذات بوسيلهء افعال چيزى جز تعريف ذات به عرض نيست چون تعريف بوسيلهء نيروى فاعله تعريفى جداگانه از دو تعريف سابق نيست زيرا مقصود از نيروى فاعله يا افعال بذاته هستند يا خود آن نيروست . در صورت اول نيروى فاعله همان اعراض خواهند بود و در صورت دوم نيز طبيعت خواهد بود چون افعال بدون طبيعت ممكن نيست همچنان حقيقت طبيعت جز بافعال ظاهر نمىگردد .
اكنون بشرح و تعليق بر نظر قاضى همدانى درباره مسئله ذات و صفات خدا مىپردازيم . در اين مبحث اهميت نيروى تصديقى عقل و مفاهيم متماثل در علم الهى روشنتر بيان خواهد شد . عين القضاة مىگويد كه علماى كلام و فلاسفه براى خدا صفات حى و قيوم و غيره . . . را قائل شدهاند و بر اين عقيده متفق هستند كه « عقل براى خدا آنچه را كه بوسيلهء استدلال از موجودات و صفات آنها درمىيابد اثبات مىكند و از اين مرحله نمىتواند فراتر رود . بدين صورت عقل از موجودات و حدوث آنها ، بر قدم و علم و اراده خدا حكم مىكند » « 2 » چون تمام مخلوقات عبارتند از آئينهاى بزرگ كه در آن صفات خالق منعكس مىگردد زيرا « بايد هرچه در معلول وجود دارد در علت فاعلى هم وجود داشته باشد چون ممكن نيست كه علت
هامش
( 1 ) - ملا صدرا ؛ اسفار . ص 442 و 443 .
( 2 ) - زبده . ص 20 .