با صفت ازل هيچ مناسبتى ندارد و همچنانست كه سنگ را نيز صفتى است از جسميّت و ليكن بادراك آدمى مناسبت ندارد و تفاوت ميان علم ازلى و انسانى بيش از آنست كه ميان ادراك انسانى و جسميّت سنگ ، و از جسميت سنگ بادراك آدمى راه ، كم از آنست كه از ادراك آدمى بادراك حق ، اعنى به علم ازلى . و اگر دانى كه در حوصلهء سنگ تواند آمدن كه علم آدمى چه بود بدان كه در حوصلهء بشر تواند آمدن كه علم خدا چه بود . . . ؛ و اين به نزديك عموم علما تعطيل نمايد . اما به نزديك خصوص ، اين عين معرفت است و در ميان چنين نفى مردى مىبايد كه اثبات كند و از صدف تعطيل درّ ثمين معرفت بدر آورد » « 1 » .
عين القضاة براى اقناع مريد خود بشرح فرق نامتناهى ميان صفات قديم و حادث مىپردازد و چنين مىگويد : « ديروز نوشته بود كه تفاوت ميان آدمى و خداى تعالى در علم و قدرت بيش از آنست كه تفاوت ميان آدمى و سنگ ، و اين سخن غموض دارد و به نزديك اهل معرفت يقين است ، و پندارم كه آن برادر پنداشته بود كه اين مجاز است و بطريق مبالغت نوشتهام ، چنان كه در مبالغت گويند : فلان را سخن روشنتر از آفتاب . . . ؛ اين سخن حقيقت است نه مجاز ، و اشكال در آن از آنجا افتاده بود كه گويند : آدمى را علمى و قدرتى هست ، و اگرچه علم آدمى از علم ازل بعيد است و علم ازل به هزار هزار درجه بالاتر است از علم و قدرت آدمى . آخر هم از مناسبت خالى نبود در سنگ خود بقليل ، كثير علم و قدرت نيست . پس ميان قدرت خداى - تعالى - و قدرت آدمى هم تناسبكى هست و چون سنگ را اصلا و البته قدرت نيست آنقدر تناسب ميان سنگ و آدمى هم نيست و اين توجيه اعتراضاتى است كه بر سخن خود كردم و جواب اين اعتراض ظاهر است اما به شرحش حاجت است .
هامش
( 1 ) - مكتوباتMTص 104 .