1 - مشكل وجود خدا و صفات او .
2 - مشكل ايجاد و آفرينش .
همچنين براى ما روشن مىشود كه اين نظريه را بيازمائيم درحالىكه در محكّ تجربه قرار دارد و بوسيلهء آن مىتوانيم رأى عين القضاة را دربارهء ماهيّت بصيرت و عالم ازل و ماهيّت عقل و دنياى زمان و مكان به صورت دقيقتر و روشنتر از اول دريابيم .
مشكل اول : آيا خرد مىتواند وجود خدا و صفات او را درك كند ؟
1 - دليل عين القضاة بر وجود خدا
عقل ، وجود خالق را « بمفهوم وجودى كه اعمّ اشياء است استدلال مىكند .
پس گفته مىشود كه : « اگر در وجود موجودى هست ، ضرورة وجود قديمى لازم مىآيد ؛ زيرا وجود بطور انحصار به حادث و قديم تقسيم مىشود : يعنى بهآنچه كه وجودش آغاز دارد و آنچه كه آغاز ندارد ؛ و اگر در وجود قديمى نبود حادثى هرگز بوجود نمىآمد ، چون ايجاد خود به خود از سرشت حادث نيست . و اين اصل مسلّمى است كه هيچ كس را قدرت انكار نيست .
سپس گفته مىشود وجود بطور قطع معلوم است و اين اصل دوم است كه مانند اصل اول مسلّم مىباشد ؛ و بعد از اين ، نتيجهء ضرورى دو اصل مذكور وجود موجودى قديم است . . . و در انديشه نمىآيد كه در پى اين بيان بيان ديگرى در ايجاز و تحقيق ممكن گردد » « 1 » .
ادراك عقل براى وجود قديم عبارتست از اينكه عقل ، درستى قضيّهء تاليه را از طريق برهان دريابد : قديم موجود است . و اگر اين قضيه صادق است و حكم بوجود قديم درست است ، پس گفتار بعدم وجود قديم سخنى نادرست و حكمى
هامش
( 1 ) - زبده ص 12 و 13 .