ممكن است انسان باطن خود را از اخلاق ناپسند پاكيزه كند و ميل خود را از تعلق دنيا و خواستنيهايش قطع نمايد و بااينهمه چشم بصيرتش گشوده نمىشود ، چون تا زمانى كه ارادهء او غير حق و حقيقت چيز ديگرى مىخواهد هرگز عالم ازلى براى او هويدا نمىگردد . عين القضاة اين حقيقت را چنين بيان مىكند : « بلى اگر بخواهى كه به حقيقت آن عالم از راه ذوق دست يا بى ، دنياى آلوده را با تمام پليدىهايش براى خواستاران و طالبان آن با همتهاى پستشان دور بيفكن ؛ و حتى خود ترا مغبون آن نكرده گرد آن هم مگرد كه توقف در راه وصال براى عاشق ننگ و پستى مىباشد . بجان خودم سوگند ! بعضى از شما دنيا را خواستاريد و بعضى آخرت را ، ليكن تو كجا و مردمى كه آن دو را پشت سر افكندهاند كجا ! و قرآن كريم آنها را ستوده و مىگويد : يريدون وجهه « 1 » ، پس اگر چنين كنى بخشش ازلى بدل تو عطا گرديده است ، تا از آسمانها و زمين به چيزى دل نبندى ، قلب تشنهء تو را سيراب نمىكند مگر جمال ازلى كه آب زندگى است .
سالك نبايد گمان كند كه هرگاه چشم بصيرتش گشوده شد و از اشراق نورانى بهرهمند گرديد ممكن است كه از تربيت اراده بىنياز شود . چون حقيقت مقدس است و حق قدوس ، طواف حرمش ممكن نيست مگر با همت صادق و قلب پاك از هر چيزى جز محبت و طلب خوشنودى او . هرگاه همت صادق ، سست گردد و قلب پاك آلوده شود چشم بصيرت سالك از جلوه مىافتد و ديرى نپايد كه از بلندى عالم ازلى به پستى دنياى زمان و مكان سقوط كند . همچنانكه براى انسان ممكن است بسبب اهمال پىدرپى نور چشمش كم شود يا اصلا از قوهء بينائى محروم گردد ؛ همانطور هرگاه سالك محبت حقيقت و حق را كوچك بشمرد و اندكاندك بصيرتش
هامش
( 1 ) - زبده ص 87 .