« تبحر ايشان در دانش زياد نمىشود مگر با كوشش در طلب و اشتياق به بصيرت و اطلاع بطور ماوراء عقل » « 1 » و تا هنگامى كه آدمى در ادراك اسرار وجود نامتناهى با عقل محدود خود طمع مىورزد باب عالم ازلى در مقابلش بسته است : « هرگاه . . .
طمع سردى كه بر فلاسفهء جهت دريافت حقيقت تمام اشياء نظرى سايه افكنده از تو جدا شود حقيقت گفتار پيغمبر بر تو آشكار مىگردد : كه فرمود - از دين پير زنان پيروى كنيد - بدانكه طليعهء اين طور ظاهر شده است همانطور كه كودك گهوارهاى هرگاه اوّليّات عقلى را دريابد طليعهء خردش آشكار گرديده است » « 2 » .
مهمترين شرط رياضت عقل وادار كردن آنست كه به حقيقت بصيرت ، قبل از باز شدن چشم بصيرت در باطن آدمى ، مؤمن شود ؛ و بعالم ازلى ، قبل از راه يافتن بصيرت ، يقين پيدا كند . و اين ايمان بغيب ضربهء كشندهايست براى خودخواهى عقل كه انسانى را از بردگى مىرهاند و براى پذيرش فيوضات عالم ازلى آماده مىسازد « همچنانكه براى عالمان حسّى متعصّب دريافتن معناى قرب و بعد عقلى ممكن نيست . . . همانطور براى عالمان عقلى متعصّب درك كردن حقيقت قرب و بعد ذكر شده در قسم سوم - يعنى قرب و بعد بالنسبه بعالم روح و عالم ازلى - غير ممكن است . پس بكوش تا بعالم ازلى ايمان پيدا كنى كه ايمان بغيب شايد سبب شود كه خدا حقيقت امر را بر تو آشكار سازد » « 3 » . ايمان بغيب قبل از وصول به آن ، شرط ضرورى است و در هرطور از اطوار ماوراء عقل اين ايمان بغيب ضروريست . چشم بصيرت فيلسوف ما ، قبل از نوشتن اين كتاب باز شده است ليكن هنوز از حقّ اليقين كه همانطور ماوراء معرفت و دنبالهء علم اليقين است بهرهمند نشده است ، اما به اين طور هم قبل از ديدارش ايمان آورده است . خودش مىگويد : « امّا حقّ اليقين را
هامش
( 1 ) - زبده ص 10 .
( 2 ) - زبده ص 98 .
( 3 ) - زبده ص 78 .