طبيعت ، جواب اين سؤال را خواهيم داد ، چون مقايسهء ادراك عقل و بصيرت براى دنياى زمان و مكان و عالم ازليّت ما را يارى خواهد كرد تا بتوانيم جواب كامل و روشنى به اين دو موضوع بدهيم . بصيرت را محدود كرديم به اينكه نيروئيست كه مىتواند معانيى را كه تعبير از آنها جز بالفاظ متشابه ممكن نيست دريابد و گفتيم كه اين معانى همان حقايق پيوسته بعالم ازليّت و عالم ما بعد طبيعت است .
اكنون ببينيم كه چگونه ادراك بصيرت براى عالم ازلى تكميل مىشود . بصيرت حقايق ازلى را به صورت حدس درك مىكند همچنانكه عقل اوليات را و همچنانكه چشم ديدنىها را و همانطور كه شاعر بين شعر موزون و غير موزون را بدون مقدّمه تشخيص مىدهد « بدانكه نسبت اين طور ( طور بصيرت ) به مدركاتش مثل نسبت قوّهء ذوق شاعر است به دريافت فرق ميان شعر موزون و غير موزون ، و قوّهء ادراك وزن احتياجى به مقدمهء قبلى ندارد همچنين عارف در طور ماوراء عقل براى ادراك فرق بين حق و باطل در مسائل مشكله احتياجى بمقدّمات ندارد برعكس فيلسوف كه بعلّت تكيهء بر عقل براى حلّ مشكلات بمقدمات نيازمند است ؛ همچنان كه بينا به دريافت ديدنىها نيازمند نيست تا اينكه بجانب آن ، قدم بردارد و وجودش را با قوّهء لامسه دريابد ، و كسى كه داراى ذوق شعريست براى دريافت شعر موزون از ناموزون احتياجى بمقدّمات عروضى ندارد » « 1 » .
اين حقايق ازلى كه بصيرت ، آنها را درمىيابد همچنانكه عقل اوليّات را كدامست ؟
فيلسوف ما حقايق عالم ما بعد طبيعت را به صورت تركيبى
euqitehtnyS
آنطور كه كانت
) tnaK (
هنگام بحث از مقولات عقل نظرى عمل كرده بيان نداشته
هامش
( 1 ) - زبده ص 28 .