« همچنين آئينه ، گواه بر اينكه عقل از دريافت بسيارى از محسوسات آشكارا ناتوانى است تا چه رسد به معقولات پوشيده ! پس كسى كه بخواهد قدرى از ناتوانى عقل خود را ببيند بايستى در آئينه زياد بنگرد كه آن بهترين وسيلهايست كه عقل را به ناتوانى و ادعاهاى بىاساس براى دريافت حقايق امور الهى آشنا مىسازد . انكار نمىكنم كه عقل براى دريافت مسائل مهمى از غوامض آفريده شده ، ليكن دوست هم ندارم كه در ادعايش از سرشت خود تجاوز كند و از مرتبهء طبيعى فراتر رود » « 1 » .
قبلا فيلسوف ما گفته است كه عقل بر اثبات وجود واجب الوجود قادر است و مىتواند بوسيلهء صفات موجودات بر صفات خالق استدلال كند . اگر عقل بتواند وجود خدا را اثبات كند و بوسيلهء صفات مخلوقات بر صفات خالق استدلال نمايد در آن صورت بدرك عالم ماوراء طبيعت هم توانائى دارد . ليكن عين القضاة مكررا در كتابش يادآور شده به اينكه عقل از ادراك حقايق امور الهى يعنى ماوراء طبيعت عاجز است « هر كه را از طور ماوراء عقل بهرهاى بيشتر است خردش به ناتوانى درك حقيقت اول و دريافت صفات او بيناتر مىباشد و آخرين مرحله از مراحل مدركات معقوله آنست كه عقل ناتوانى خود را از دريافت بيشتر موجودات دريابد ؛ و اين ناتوانى ، اولين چيزيست كه در طور ماوراء عقل جلوهگر مىشود ، و پايان حدود عقلى پيوسته است به اول حدود طور ماوراء عقل است . . . از خصوصيات دانشمند آنست كه هرگاه در دانش خود ورزيده شد ، بطور يقين دريابد كه تصور حقيقت ازلى برايش ممكن نيست » « 2 » .
حدود عقل در نظر عين القضاة چيست ؟
بعد از بيان رأى فيلسوف ما در چگونگى ادراك بصيرت براى عالم ماوراء
هامش
( 1 ) - زبده . ص 48
( 2 ) - زبده ص 35