علنى گشت بطور كلى سرّ هميشه تا زمانى كه پوشيده باشد سرّ است ، و آشكارا تا زمانى كه هويدا باشد آشكار است و در اين دو ، تغييرى حاصل نمىشود مگر بتغيير احوال سالكان » « 1 » .
4 - عقل و بصيرت چگونه مدركات خود را بدست مىآورند ؟
در تعريف علم گفتيم : « هر معنايى كه بعبارتى مطابق با آن تعبير شود علم نام دارد » « 2 » و گفتيم كه عقل وسيلهايست كه با آن ، معانى انتزاع شده از عالم طبيعى يا عالم زمان و مكان كسب مىشود و اكنون بيان مىداريم كه چگونه عقل آن معانى را از عالم طبيعى بدست مىآورد ؟
عقل نيروئى است كه معانى را مجرد از هر ماديّت درك مىكند گرچه آن معانى از عالم مادى انتزاع شده باشند ، و اين نيرو دو قسمت است : نيروى حدسى و نيروى استدلالى .
نيروى حدسى عبارتست از اينكه عقل ، اوليات و بديهياتى را كه در عالم مادى جاريست ادراك كند : « مانند دريافت اينكه جزء كوچكتر است از كل و يا اينكه وجود مفرد بر وجود مركب مقدم باشد « 3 » » ؛ و در نظر عين القضاة نيروى حدسى از نيروى استدلالى به حقيقت عقل نزديكتر است چون مىگويد « عقل در اصل براى دريافت اولياتى كه در آنها احتياجى به مقدمات نيست آفريده شده است » « 4 » .
اما نيروى استدلالى عبارتست از دريافت برهانهاى منطقى . و عقل با نيروى استدلاليش قادر است مجهول را بوسيلهء معلوم بيان دارد . پس هرگاه دو قضيه از عالم شهادت گرفته شده و صادق باشند و اين دو قضيه دو مقدمهء برهانى باشند نتيجهء اين برهان درست و يقين است . نيروى استدلالى عقل در نتايج و نظريات متعلق بعالم طبيعى كه علوم مختلف از آن
هامش
( 1 ) - زبده ص 95 و 96 .
( 2 ) - زبده ص 67 .
( 3 ) - زبده ص 20 .
( 4 ) - زبده ص 27 .