است ميان حقيقت امور الهى و ادراك عقل از اين حقايق ، و آن مثل كسى است كه بخواهد بوسيلهء مسموعات و بوئيدنىها ديدنىها را دريابد : « به راستى ادراك عقل براى امور ازلى جز تشبيه محض نيست و اگر عقل به دريافتن اين حقايق ادّعا مىكند سخت در اشتباه است . »
چگونگى دريافتهاى بصيرت بر علم و عقل تصورى انسانى پوشيده است همچنانكه دريافتهاى چشم بر حس بويائى و دريافتهاى وهم بر قوهء خيال و حافظه و دريافتهاى بساوائى بر قوهء شنوائى و چشائى و بديهيات عقلى بر حواس ظاهرى پوشيده است . اگر براى كور ديدنىهاى رنگارنگ را وصف كنيم و او بگويد اين ديدنيها را چگونه مىچشند و چنان مىبويند ؟ پاسخ صحيح آنست كه بگوئيم علم به ديدنيها جز براى بينايان ميسر نيست ، و اين كور اگر بخواهد چيزى از معانى توصيفها و گفتههاى ما را كه بر سبيل مقايسه بيان داشتيم تخيل كند ، مسلما در اشتباه مىافتد » « 1 » . در اين صورت عالم غيب و عالم حقايق ازلى و عالم ما بعد طبيعت بر عقل پوشيده است ولى هرگاه چشم باطن گشوده شود عالم غيب نزد آدمى عالم شهادت مىگردد : « آدمى تا زمانى كه خارج پرده باشد امور قيامت بر او پوشيده است و هرگاه در طريق سلوك آن پردهها را درنوردد و در قرب حضرتش بيارامد اسرار قيامت بر او آشكار مىگردد ، و به علت همين سر است كه كسى را قدرت ديدار خداوند درين دنيا نيست حتى انبياء و اولياء را ؛ ولى محمد - صلعم - پس از بالا زدن آن پردهها در شب معراج ، او را ديد . . . ؛ پس از بالا زدن پردههاى آسمان و زمين و عبور از كنار آنها قيامت بر او آشكار شد ، و چون به محل اوليه كه خارج پردههاست بازگشت دانش قيامت مانند پيش بر او پوشيده شد و فقط وراء پردهها قيامت بر او
هامش
( 1 ) - زبده ص 94 .