معقولات صورتهائى ذهنى هستند كه خرد آنها را از عالم وجود مىگيرد .
قاضى همدانى مىگويد : « دقت كن و با عجله تكذيب نكن . . . خرد براى دريافت بعضى از موجودات آفريده شده چنان كه چشم براى ديدن قسمتى از موجودات ديگر خلق شده است و از دريافت شنيدنىها و بوئيدنىها ناتوان است همچنان عقل از ادراك بيشتر موجودات عاجز است » « 1 » .
موجوداتى كه عقل از ادراك آنها عاجز است كدامند ؟ عالمى كه خرد بادراك آن قادر نيست كدام است ؟
پيش از اين ، بصيرت را چنين تعريف كرديم : بصيرت نيروئى است كه قادرست آن معانيى را كه نمىتوان از آنها جز بالفاظ متشابه تعبير كرد درك كند .
آن معانى چيست ؟ و از چه موجوداتى گرفته شده است ؟ و آن عالمى كه معانى و موجودات ذكر شده را بازگو كند كدامست ؟
دنياى معقولات عبارتست از دنياى زمان و مكان درحالىكه عالم بصيرت همان عالم جاويد است . اين حقيقت را قاضى همدانى چنين تعريف مىكند : « از محالات آشكار آنست كه سالك بتواند از طريق علم ، به ازليت راه يابد زيرا آنكه جز به دانش نمىپردازد دربند زمانست ؛ و رسيدن به ازليت ممكن نيست مگر پس از پاره كردن اين بند » « 2 » . جاى ديگر مىگويد : « هنگامى كه علاقهء تو بادراك مشكلات عقلى كم مىشود وقتى است كه گردن خود را از بند اسارت زمان و مكان رها كردهاى و زيان هستى حادث در زير پاى تو قرار مىگيرد » « 3 » .
روزى عين القضاة را حالتى دست داد و برايش مسلّم شد كه از قيد زمان
هامش
( 1 ) - زبده ص 50 .
( 2 ) - زبده ص 60 .
( 3 ) - زبده ص 99 .