مادّه مىباشد ، چنان كه عين القضاة مىگويند : « يقين بدان كه عقل انسانى نسبت بهطورىكه وراى عقل است مانند تن است نسبت به روان ؛ عارفان كامل دربارهء معرفت از ديدن كالبد عقل ، تفاوت ارواح پنهانى را كه در آنها مانند آتشى در دل سنگ پنهان شده است استدلال مىكنند » « 1 » . مادامىكه چشم بصيرت در درون آدمى باز نشده براى او اميدى بيافتن حقايق عرفانى وجود نخواهد داشت . بقول قاضى همدانى : « تا زمانى كه طمع دارى از طريق مقدّمات عقلى حقيقت علم ازلى را تصديق كنى آهن سرد مىكوبى ! البته تصديق حقيقى بر اين موقوف است كه نورى در باطن بتابد تا بدان وسيله سينهء تو گشاده گردد و حوصلهات گنجايش آن را داشته باشد تا بدان وسيله از آن نور دريابى كه علم خدا با علم خلايق شباهت ندارد .
يقينا بدان كه هرگز كسى را ايمان به صفت علم ازلى ميسر نگردد مگر آنكه نور حقيقت در درونش تابيدن گيرد و اين نور وقتى در دل خواهد درخشيد كه طور ماوراى عقل پديدار گردد » « 2 » .
پس بصيرت - چشم بصيرت يا چشم باطن يا چشم معرفت - با اينكه از عقل جداست نيروئى از نيروهاى روان مىباشد . و قاضى همدانى مىگويد : « آدمى از عجز خود آگاه نمىشود مگر زمانى كه ناتوانى خود را از راه بصيرت دريابد زيرا ادراك عجز بوسيلهء بصيرت آنست كه آدمى از بيان كامل عجز خود درماند برعكس ادراك عقلى » « 3 » .
3 - موضوعى كه عقل و بصيرت آن را در مىيابند .
عقل را محدود كرديم به اينكه وسيلهايست براى ادراك دانش و نيروئى است نفسانى كه معقولات را بوسيلهء آن درك مىكنيم . اين معقولات چيست ؟
هامش
( 1 ) - زبده ص 97 .
( 2 ) - زبده ص 26 .
( 3 ) - زبده ص 36 .