امّا معرفت بقول عين القضاة آن معناست كه : « هرگز تعبيرى از آن متصور نشود مگر بالفاظ متشابه » « 1 »
euqoviuqe
، الفاظ موقعى متشابه هستند كه نتوانند مقصود و مفهومى را كه در آنها گنجانيده شده برسانند . از آنجا كه اين الفاظ براى معانى ديگر ساخته شدهاند هنگامى كه به سمع مىرسند به ناچار معانى ظاهرى آنها درك مىشود ؛ همچنين اگر كسى بخواهد چگونگى درك رنگها را بشخصى كور بفهماند بايد معنى رنگ را براى او بيان كند تا بدان وسيله كور قادر باشد رنگ اشياء را تصوّر كند همانطور كه بوسيلهء بقيّهء حواسّ مىتواند ساير اشياء را تصوّر كند با وجود اينكه چشيدنىها و بوئيدنىها و شنيدنىها و معقولات با درك رنگ ارتباط ندارند .
تصديق و قبول رنگها از اين طريق براى كور بسيار مشكل است و اگر هم اعتراف كرده بطور شفاهى بگويد : « اعتقاد راسخى به حقيقت رنگ يافتم ، ما مىدانيم كه اعتراف او از تصورات باطل تركيب يافته است » « 2 » .
بدين دليل الفاظى كه عارف به كار مىبرد دام علماى قشرى و اهل استدلال و جدل مىباشد زيرا آنان هرگاه آن الفاظ را بشنوند فورا گمان مىكنند كه مقصود عارف را دريافتهاند ليكن در واقع آنان فقط معانى ظاهر را فهميدهاند و باب فهم معانى حقيقى آن الفاظ بر روى آنها بسته مانده است . قاضى همدانى اين حقيقت را چنين بيان مىكند :
« زنهار زنهار از اينكه طمع داشته باشى اين معانى را از اين الفاظ درك كنى ، در اين صورت نارسائى خرد و كندى هوش تو آن را بيهوده تفسير كرده است » « 2 » . همچنين ممكن است انس عارف را با حقايق ملكوتى و الطاف حق ، با انس فيلسوف علوم نظرى مقايسه كنى ؛ لكن اين نيز تصوّر باطلى است . اينجا استعمال الفاظى از قبيل انس ، عشق ، جمال
هامش
( 1 ) - زبده ص 67 .
( 2 ) - زبده ص 88 و 89 .