نداريم كه عين القضاة پس از تمهيدات كتاب ديگرى نوشته باشد ناچار بسكوت هستيم ولى اگر همهء مكتوبات موجود او بررسى شود ممكن است بعد از اين تاريخ تأليف ديگرى از او بدست آيد و حقيقت روشن گردد . اگر گفته شود كه رسالهء شكوى الغريب چهار سال پس از تأليف تمهيدات نوشته شده و آخرين اثرى است كه مىتواند نمايندهء افكار عين القضاة باشد . پاسخ آنست كه اين رسالهء دفاعيه است و قاضى همدانى سعى داشته در اين كتاب افكارى را كه باعث زحمت او شده بود پردهپوشى كند و خود را تبرئه نمايد .
ب - كرامات عين القضاة
عماد الدّين اصفهانى قديمترين مورّخى است كه از كرامات عين القضاة صحبت كرده است وى در كتاب خريدة القصر چنين مىگويد : « دلها با شوق ، آب قبولش را مىخورد وصيتش در كوه و بيابان منتشر شد ؛ قصد ديدار او عبادت محسوب گرديده و زيارتش سودى پربركت به حساب آمده است . او از اولياء و ابدال خدا بود بلكه او - عليه السّلام - به درجهء قطب رسيد . كرامات او مانند ستارهها مىدرخشيد » « 1 » .
جاى ديگر همين عماد الدّين اصفهانى كرامات قاضى همدانى را اينطور نقل مىكند :
« عين القضاة از اكابر ائمه و از اولياء ذو كرامات بوده است » « 2 » .
عسقلانى كه از لحاظ عقيده و مسلك مخالف قاضى همدانى بوده است او را ذو كرامات معرفى مىكند : « سخن او دربارهء تصوف بدعتى فلسفى است ، بدين علت و اين گمراهى او را گرفتند و بردار كردند . . . مردم به او اعتقاد داشتند و به وى تبرّك مىكردند احترامش نزد خاصّ و عامّ كامل بوده است » « 3 » .
هامش
( 1 ) - خريدة القصر ص 58 .
( 2 ) - تاريخ آل سلجوق ص 137 .
( 3 ) - لسان الميزان ص 410 .