پرهيزى كه او را از آنچه حقّ سبحانه و تعالى « 1 » حرام كرده است بازدارد و حلمى كه چون با نادان كار افتدش بازگرداند با او جهل جاهل را ، و خلق نيكو كه با خلق مدارا تواند كردن . معنى اين سخن كه رسول - صلّى اللّه عليه و سلم - فرمود « 2 » كه هركه را « 3 » اين سه چيزى نبود مزهء ايمان نيابد آن است « 4 » كه يقين او « 5 » قوّت نگيرد و تا يقين قوّت نگيرد « 6 » ، لذّت نعمت ايمان نيابد و هرچند نفس چيرهتر گردد ، يقين ضعيفتر شود و چون مرد فاسقى كند و خشم راند و به مراد خويش زيد ، نفس او چيره گردد ، مزهء ايمان نيابد . « 7 »
و دليل بر صلابت پسنديده آن است « 8 » كه حقّ سبحانه و تعالى مر آن [
a
59 ] كسان را كه در « 9 » دين قوىّ باشند بستود . قوله تعالى : « 10 »
« أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ »
[ المائدة / 54 ] . حقّ سبحانه و تعالى خبر داد كه بندگان پسنديده « 11 » با مؤمنان نرمگردن باشند « 12 » و با كافران درشت « 13 » و از بهر ما با كافران جنگ كنند و از ملامت ملامتكنندگان نترسند . چون كسى بينى كه او درشت زيد هم با نيكان و هم با بدان و هم در امر معروف و نهى منكر درشتى كند و هم در معاملت دنيا « 14 » پديد آيد كه اين كس شگرف است و درشت و سخت . « 15 » و چون كسى بينى كه سختدل و درشت بود ، « 16 » مردمان از صحبت او كرانه كنند ، چنانكه حقّ سبحانه و تعالى خبر داد « 17 » قوله عزّ و جلّ :
« فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ »
[ آل عمران / 159 ] . مىفرمايد مر رسول را - صلّى اللّه عليه و سلّم - : نرمى تو با مؤمنان از رحمت ماست « 18 » بر تو و اگر بر تو رحمت نثار نكردمى تو درشت و سختدل بودى و خلق از تو كرانه كردى . پس پديد آمد كه درشتى و سختدلى نشانهء دورى بنده است از رحمت مولى عزّ و جلّ .
هامش
( 1 ) . « و تعالى » ندارد .
( 2 ) . « گفت » .
( 3 ) . در هركه .
( 4 ) . + و اللّه اعلم .
( 5 ) . بنده .
( 6 ) . + بنده .
( 7 ) . + به دو صلابت پسنديده است .
( 8 ) . « صلابت پسنديده آن است » ندارد + آن .
( 9 ) . + كار .
( 10 ) . كما قال اللّه سبحانه و تعالى .
( 11 ) . + ما .
( 12 ) . بوند .
( 13 ) . + بوند ، يعنى .
( 14 ) . دنيايى .
( 15 ) . + دل .
( 16 ) . چون كسى درشتسخن بود .
( 17 ) . مىفرمايد .
( 18 ) . يعنى رسول را صلّى اللّه عليه و سلّم گفت كه نرمسانى تو با مردمان از رحمت ماست .