توبه رجوع است چنان كه ياد كرديم . چون اين بنده رجوع آرد به خداوند خويش از آنچه كرد رجوع او صفت او است . و تا او با خويشتن نباشد صفت او با او قائم نگردد ؛ و چون با خويشتن باشد خويشتنبين باشد ، و خويشتنبين خدابين نباشد . و شايد كه از توبه توبه كردن را معنى آن باشد كه فعل بنده بر دو گونه است : يا معصيت است يا طاعت .
از معصيت رجوع كردن معصيت ديدن است ، و از طاعت رجوع كردن طاعت ناديدن است ؛ و هرچند عاصى معصيت خويش بيش بيند و با خود انديشه كند كه من چه كردهام و كه را آزردهام ، و بال معصيت از او بيش برخيزد . و هرچند عذر مىخواهد آن گناه كرده را همچنين مىبيند كه گويى عذر نخواسته است ، تا دائم بر عذر مىباشد باز طاعت به ناديدن قيمت گيرد ، و توبه طاعت است . و آنچه از او توبه آورد معصيت بيند ، و از او توبه آرد . پس اگر بيند كه من توبه كردم و توبهء من توبه است بر فعل خويش اعتماد كرد از او ، اين توبه معصيت گردد ، از اين توبه رجوع آرد . يعنى از ديدن او نه از كردن او ، تا معصيت به ديدن مغفور گردد ؛ و توبه به ناديدن مقبول گردد .
« و سئل عن الحسين المغازلى رضى الله عنه عن التوبة فقال تسألنى عن توبة الانابة او توبة الاستجابة فقال السائل ما توبة الانابة قال ان تخاف من الله تعالى من اجل قدرته عليك قال فما توبة الاستجابة قال ان تستحيى من الله سبحانه و تعالى لقربه منك » . حسين مغازلى را رحمه الله از توبه پرسيدند . گفت : از توبهء انابت مىپرسيد يا از توبهء استجابت ؟ سايل گفت : توبهء انابت كدام است ؟ گفت : آنكه از خداى تعالى بترسى از بهر قدرت او بر تو . معنى اين سخن آن است كه چون قصد كنى به خلاف كردن يا جفا كردن قدرت خداى تعالى ببينى ، كه اگر خواهد در وقت ترا بگيرد از بيم گرفتن خدا به عذاب از گناه بازايستى ، از بهر آنكه قدرت خدا امروز همان است كه به قيامت باشد ، و روز قيامت هيچكس خلاف نيارد انديشيدن .
چون بنده در دنيا به سر شاهد گردد [ 69 ب ] قدرت حق همچنان
شرح التعرف لمذهب التصوف ( فارسى ) — صفحة 1213
مساهمون: محمد روشن
ص١٢١٣