ادب نگيرد نيارند . بىادب صحبت حق را كى شايد ؟ !
« و جمع حواسها » . و گرد آوردن حاستها . و حواس پنجاند :
حاست بصر است ، و حاست سمع است ، و حاست فم است ، و حاست انف است ، و حاست يد است و ديگر جوارح با وى . و ادراكى كه به بصر افتد الوان و اكوان موجودات است ، على ما هو به . و ادراكى كه به سمع افتد اصوات و حروف و كلمات است ، على ما هو به ، و ادراكى كه به فم افتد طعوم است ، على ما هو به ، و ادراكى كه به انف افتد روايح است ، على ما هو به . و ادراكى كه به يد افتد حرارت است و برودت و ثقل و خفت و لين و خشونت ، على ما هو به . حواس اين پنجاند و ادراك ايشان بر اين وجوه كه ياد كرديم چون حواس بر هواى نفس بزند نفس از هر حاستى نصيب خويش جويد و پراكنده گردد .
و اين حواس را جمع كردن آن باشد كه ايشان را نظر به دل افتد ، و هرجا كه سر بنگرد حواس را آنجا مشغول كند تا حواس او به معنى قلب مجموع گردد . يا جمع كردن حواس آن باشد كه ايشان را از نواهى شريعت بازدارد و بر اوامر شرع جمع گرداند .
اما حاست بصر را قول خدا است كه مى [ 39 ب ] گويد :
قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ
. اما حاست سمع را قول خدا است كه مىگويد :
أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِيدٌ
. و اما حاست فم را قول خدا :
كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا
، و اما حاست انف را خبر پيغامبر است عليه السلام : اذا شم الانف قام الذكر . و اما حاست يد را قول خدا :
ما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ
. و باشد كه جمع حواس به آن معنى باشد كه از هر حاستى نصيب نفس طلب نكند ، لكن اعتبار و استدلال كند بر صانع ، چنان كه خدا مىگويد :
أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ
، و نيز گفت :
انْظُرُوا إِلى ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ
، و نيز گفت :
إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ
أَ فَلا يُبْصِرُونَ
.
و نيز گفت :
بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَ فَلا تُبْصِرُونَ
. و اما حاست سمع چنان كه خدا گفت :
وَ اسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ
. و نيز گفت :
رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ
. و نيز گفت :
بِضِياءٍ أَ فَلا