خلقان خدا است ، بدين معنى خود را رب گفت .
و باز گفت : « الرحمن الرحيم » . و اين هر دو اسم [ را ] اشتقاق از يك معنى است ، و آن رحمت است . و رحمان بر وزن فعلان از رحمت بود ، و رحيم بر وزن فعيل هم از رحمت بود ، لكن رحمن خاصتر است [ به لفظ ] بدان معنى كه خداوند را رحمن گويند و كسى ديگر را رحمن نگويند . اما مخلوقان را رحيم گويند . لكن رحمن به معنى عامتر است ، از بهر آنكه فعلان در لغت عرب بر معنى مبالغت باشد ، و تا تمام مست نگردد سكران نگويند ، و تا پرخشم نگردد غضبان نگويند . پس رحمن را معنى اين بود كه بسيار رحمت است و بىشمار رحمت ، و رحمت او پيوسته است ، منقطع نگردد و به همه خلق رسيده است . كس از او بىبهره نماند ، چنان كه گفت :
و رحمتى وسعت كل شىء ، معنى لغت اين است كه ياد كرديم .
و در تأويل اين دو نام سخن بسيار گفتهاند . گروهى گفتهاند رحمن فى الدنيا و رحيم فى الآخرة . و در دعاى پيغمبر عليه السلام آمده است يا رحمن الدنيا و رحيم الآخرة .
و گروهى گفتهاند : رحمن باهل السموات حيث اسكنهم السموات و كساهم الريش و اغناهم المطعم و المشرب و طوقهم الطاعات و عصمهم عن المعاصى و رحيم باهل الارض حيث بعث اليهم الرسل و انزل عليهم الكتب و امر و نهى و لم يهملهم و اعذر و انذر ، هذا قول الضحاك .
و گروهى گفتهاند : رحمن فى حال الحياة و رحيم بعد الممات . و معنى رحمن نگاه داشتن بود در حال حيات بر ايمان ؛ و معنى [ 67 ب ] رحيم از پس مرگ توفيق دادن بود جواب منكر و نكير را . يعنى اگر زندگانى بر ايمان گذرانيدى به رحمت من گذاشتى نه به هنر خويش . و [ اگر ] در گور جواب توانى دادن به رحمت من توانى دادن نه به قدرت خويش . اين است معنى قول پيغمبر عليه السلام ان ارحم ما يكون الرب بعبده اذا وضع فى قبره او فى لحده .
و گروهى گفتهاند : رحمن التوفيق على الطاعة و رحيم بالعصمة عن المعصية . و گروهى گفتهاند : رحمن بقبول الطاعة و رحيم بغفران
شرح التعرف لمذهب التصوف ( فارسى ) — صفحة 251
مساهمون: محمد روشن
ص٢٥١