اين جهان يا عالم تأليف است از لطيف و كثيف « 1 » چون مردم ، و « 2 » اندر [ عالم ] دين همين سه مرتبت است يا مرتبت [ ناطق است و آن ] تأليف است [ يا مرتبت اساس است و آن تأويل است و ] يا مرتبت امام است « 3 » و آن جمع كردن است ميان « 4 » تأليف و تأويل چنان كه مردم جمع است ميان لطيف و كثيف ، و پس ازين علم دين سه نوع است فقه و تفسير و حديث ، چون اين سه علم آدمى را حاصل شود مكرّم گردد ، پس ايزد تعالى پروردگار اين سه عالم « 5 » است چنان كه گفت اندر آغاز كتاب خويش قوله تعالى :
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
« 6 » و ايزد تعالى سه طاعت را گزيده است يكى روزى پنج وقت [ گزاردن ] نماز ديگر در سالى دادن زكات و ديگر بعمرى يك بار دادن واجبات ، و اين سه طاعت در يك آيت ياد كرد چنان كه گفت قوله تعالى :
وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً
« 7 » ، نادانان امّت مر نماز و زكات را كه آن طاعتهاى عام بود بگرفتند و آن سوم طاعت كه آن خاص بود ندانستند و نجستند و از خازنان علم الهى دست بازداشتند ، و هركه به بصيرت اندرين آيت نگرد بداند كه اين سه طاعت در مرتبت يكديگرند تا خداى تعالى هر سه طاعت را در يك آيت ياد كرده و بداند « 8 » كه همچنانكه زكات نادهنده را نماز روا نيست مر نماز ناكننده را زكات نيست بقول رسول عليه السّلام چنان كه گفت : لا صلاة لمن لا زكات له و لا زكات لمن
هامش
( 1 ) نح افزوده : و .
( 2 ) نخ : را .
( 3 ) نخ افزوده : كه هم آن مردم راست ( ؟ ) ، و ظاهرا اين جمله زيادى و از سهو نسّاخ است . - براى اين تصحيحات و علامات رجوع كنيد از جمله بص 182 س 15 - 18 .
( 4 ) نخ :
به بيان .
( 5 ) نخ : علم .
( 6 ) سوره 1 آيه 1 .
( 7 ) سورهء 73 آيه 20 .
( 8 ) نخ : بدانيد .