حقيقت نور محمّد و آل محمّد - صلّى اللّه عليه و آله و سلّم - كه علم و ارشاد و اطاعت و انقياد ، عليم و خبير بودن به اسرار مبدأ و معاد است ، دائم الاوقات در ضدّيت و تعارض است .
حقيقت انسانى كه در اينصورت سجّينى كه حال مشهود و مرئى است ، داراى حقيقت اين دو ضدّ مذكور است ، هرگاه متابعت عقل - كه عبارت از نور محمّد و آل محمّد است - نمود ، حقّپرست مىباشد ؛ و اگر موافقت با جهل و ظلمت - كه حقيقت شيطان است - كرد ، نفسپرست و هواپرست خواهد بود ؛ و هريك از اين دو طريق پيروان خود را موصل به حقيقت خود خواهند بود ، چنانچه عنقريب در باب معاد تفصيل اين اجمال داده مىشود .
بالجمله : حديث « موتوا قبل أن تموتوا » [ 42 ] اشاره بر اين است كه نفس خود را در عدم موافقت و همراهى كردن با او بميران و در متمنّيات و حصول مقاصدى كه در اوست ، مبالغه مكن . زيرا كه ضعف او مورث قوّت ، و موت او موجب حيات تو خواهد بود ؛ و اين امرى است در غايت صعوبت :
كار هر بافنده و حلّاج نيست
و از آن است كه خاتم انبيا - صلّى اللّه عليه و آله و سلّم - فرمودند : « أيّها الناس ! رجعتم عن الجهاد الأصغر ، عليكم بالجهاد الأكبر . » [ 43 ]
اصحاب عرض كردند : آيا جهادى از اين بزرگتر مىباشد كه ما در ركاب شما با كفّار قريش و طوايف يهود و نصارا جهاد و قتال مىنماييم ؟ !
حضرت فرمودند : اين جهادى را كه مىگوييد ، جهاد اصغر است . جهاد اكبر معارضه و مجاهده با نفس خود كردن است .