فارجع إليها إن أردت التحقيق .
تحقيق در قدرت حقّ تعالى
بدان كه حقّ تعالى به اتّفاق ملّيّين قادر و توانا است بر هر چه مىخواهد ؛ يعنى ايجاد عالم لازم ذات حقّ سبحانه نيست ، و « 1 » صحيح است از حقّ سبحانه ايجاد عالم و ترك ايجاد ، و هيچ يك لازم ذات نيست به حيثيتى كه محال باشد انفكاك شيئى « 2 » از ايجاد عالم و ترك آن از ذات حقّ سبحانه . « 3 » و قادر در « 4 » عرف آن است كه صحيح باشد از او فعل و [ 49 ] ترك به حسب دواعى « 5 » و ارادات « 6 » مختلفه ، مثلا انسان قادر است در راه رفتن . چه به حسب دواعى است ، به خلاف آتش در سوختن كه آن لازم ذات آتش است .
و برهان بر آنكه حقّ سبحانه قادر است ، آن است كه اگر حقّ سبحانه فاعل موجب باشد ، لازم آيد قدم عالم ، و التالى باطل « 7 » فالمقدّم مثله .
بيان الشرطية : أنّه لو كان موجبا لذاته استحال تأخّر معلوله عنه - على ما تقدّم - و إن كان لشرط فذلك الشرط إن كان « 8 » قديما لزم قدم العالم . لأنّ عند حصول العلّة و شرطها يجب المعلول ، و إن كان حادثا نقلنا الكلام إليه و يتسلسل و هو محال .
هامش
- رسالهء حضرت ختم المحقّقين ، مولانا ، جلال الحقّ و الدين ، محمّد دوانى است و رسالهء ختم العرفاء [ ش :
العرفان ] ، مولانا ، نور الدين عبد الرحمان جامى در اثبات واجب ؛ و حقير هر سه را شرح كردهام بحسن [ ش :
لحسن ] توفيقه . « منه » [ ش : + سلّمه اللّه تعالى ]
( 1 ) . ش : - ايجاد عالم لازم ذات حقّ سبحانه نيست ، و .
( 2 ) . س : شىء .
( 3 ) . ح : - پس معناى قادر بودن حقّ سبحانه آن است كه ترك ايجاد عالم و انفكاك ايجاد از ذات حقّ سبحانه ممكن بالذات است و ممتنع بالذات نيست ، چنان چه فلاسفهء مخذوله بر آن رفتهاند . « منه خلّد ضلال إفاضته » . اين حاشيه در نسخهء « س » وجود ندارد .
( 4 ) . س : - در .
( 5 ) . س : + است .
( 6 ) . ش : ارادت .
( 7 ) . ح : چنانچه در باب معاد ، بيان حدوث عالم خواهد شد ، إن شاء اللّه . اين حاشيه در نسخهء « ش » وجود ندارد .
( 8 ) . ش : - كان .