فصل دوم در بيان صفات ثبوتيه
تحقيق در عينيت صفات كماليه با ذات حقّ تعالى
بدان كه به اتّفاق جميع عقلا و متكلّمين بل ملّيّين و حكما ، حقّ - سبحانه و تعالى - متّصف است به صفات كمال و عالم است و قادر است و مريد ، و ليكن اختلاف كردهاند عقلا در آنكه مبادى اين صفات ؛ يعنى علم و قدرت و اراده ، امور موجودهء زايدهء قائمهء به ذات حقّ است ذهنا و خارجا ، يا « 1 » عين ذات حقّ است و زايد نيست لا ذهنا و لا خارجا ، يا زايد است ذهنا و عين [ ذات ] است خارجا . « 2 »
اوّل مذهب اشاعره است و من يحذو [ 47 ] حذوهم ؛ و ثانى مذهب مشهور حكما و بعض از محقّقين متكلّمين ؛ و ثالث مذهب اماميه و صوفيه است .
شيخ جمال الدين در نهج المسترشدين گفته : « و هى زائدة على ذاته فى العقل لا فى الخارج . أمّا الأوّل ، فبالضرورة فإنّا بعد العلم بذاته [ تعالى ] نفتقر « 3 » إلى أدلّة على ثبوت الصفات له . و أمّا الثانى ، فلأنّها لو كانت قديمة لزم تعدّد القدماء و هو محال على ما مرّ ؛ و إن كانت محدثة كان محلّا للحوادث و استلزم التسلسل . » « 4 » و در اين دليل بحثى هست كه تفصيل آن لايق رساله نيست .
و شيخ محيى الدين اعرابى در فتوحات گفته : « قوم ذهبوا إلى نفى [ 48 ] الصفات ؛ و ذوق الأنبياء و الأولياء يشهد بخلافه ؛ و قوم أثبتوها و حكموا بمغائرتها للذات حقّ المغائرة ؛ و ذلك كفر محض و شرك بحت » .
و تحقيق اين مبحث - على ما ينبغى - در شروح رسائل ثلاثه « 5 » مسطور است ،
هامش
( 1 ) . س : - يا .
( 2 ) . ح : و احتمال رابع كه عكس ثالث است ، چون باطل است ، مذهب كس نشده ؛ فافهم . « منه خلّد ضلال إفاضته » . اين حاشيه در نسخه « س » وجود ندارد .
( 3 ) . اصل : يفتقر .
( 4 ) . إرشاد الطالبين إلى نهج المسترشدين ، ص 222 .
( 5 ) . ح : اين [ ش : آن ] رسالهء حضرت سيّد المدقّقين ، امير صدر الحقيقة و الحقّ و الدين ، محمّد شيرازى است ؛ و