اشراق در حقيقت و وجوب توبه
بدان كه توبهء از معاصى [ 245 ] واجب است بر جميع مذاهب ، سيّما مذهب اماميه . « 1 »
از براى آنكه دافع ضرر است و هر دافع ضرر ، واجب است ؛ پس توبه واجب باشد .
و حقيقت توبه ندامت و پشيمانى است و تأسّف و تحزّن بر گناهى چند كه كرده و عزم و جزم بر ترك معاودت به گناه ؛ اين مجموع ، حقيقت توبه است .
و تحقيق آن است كه ذكر عزم ، جهت ايضاح و بيان است ، نه از براى احتراز « 2 » . از براى آنكه نادم بر معصيت - لقبح المعصية - خالى از عزم بر ترك معاودت نيست ، بر تقدير خطور آن به بال و اقتدار بر آن .
پس اگر توبه كند از ظلم كردن به كسى ، متحقّق نمىشود آن توبه مگر به بيرون « 3 »
آمدن از حقّ مظلوم و رسانيدن آن به مظلوم يا به ورثهء مظلوم [ 246 ] يا به طلب بخشيدن آن از مظلوم ؛ و اگر در حال عاجز باشد از اين امور ، واجب است كه عازم باشد بر يكى از اين اقسام عند القدرة .
و اگر توبهء از آن كند كه كسى را گمراه كرده و اضلال نموده « 4 » ، توبه متحقّق نمىشود الّا بعد از ارشاد و اهداى آن گمراه به طريق حقّ .
و اگر توبهء از گناهى باشد كه مختصّ به او باشد ، همچون شراب خوردن و زنا « 5 » كردن - العياذ باللّه - كافى است در تحقّق توبه ، ندامت و عزم بر ترك معاودت .
و اگر توبهء از ترك واجب است ، همچون نماز مثلا « 6 » ، متحقّق نمىشود توبهء از آن الّا به فعل آن واجب « 7 » ؛ و اللّه أعلم .
هامش
( 1 ) . س : - بر جميع مذاهب ، سيّما مذهب اماميه .
( 2 ) . ش : - از براى احتراز .
( 3 ) . س : متحقّق نمىشود الّا بيرون .
( 4 ) . ش : اضلال نمود .
( 5 ) . س : زنان .
( 6 ) . س : همچون مثلا نماز .
( 7 ) . س : + است .