و قدماى علما بر آنند كه عمل به جوارح « 1 » شرط كمال ايمان است ، نه جزء ايمان .
و كرّاميه بر آنند كه ايمان ، همين اقرار به لسان است بى تصديق به قلب .
و ترجيح و مزيّت مذهب اوّل - كه اماميه بر آنند - بر ديگر « 2 » مذاهب ظاهر است .
تحقيق در وجه اختلاف در حقيقت ايمان
بدان كه در اين مقام ، سؤال قوّى متوجّه است . از براى آنكه ايمان ، اصل كارخانهء دين است . پس بايد كه به تواتر معلوم بودى كه ايمان چيست بر « 3 » وجهى كه اصلا اختلاف در آن نبودى ، از قبيل قرآن كه نقل آن از حضرت - صلّى اللّه عليه و آله و سلّم - چنان محقّق و منقّح شده [ 217 ] كه محلّ خلاف نمانده . پس اين خلاف چه وجه دارد ؟
جواب آن است كه به اتّفاق امّت ، حضرت - صلّى اللّه عليه و آله و سلّم - امر مىفرمود مكلّفين را به تصديق و اقرار به لسان « 4 » و قبول احكام و عمل به اركان ، و نزاع در اين نيست ؛ و اكتفا مىكردهاند در اجراى احكام دنيويه به آنچه دلالت بر تصديق و قبول احكام كند و آن اقرار به لسان است ، و اين امرى متّفق عليه است ميان امّت « 5 » و در اين نزاعى نيست ، همچنان چه قرآن متّفق عليه است ، لكن نزاع و خلاف مجتهدين دين در آن است كه آيا مناط اجراى احكام اخروى و « 6 » ايمان در آخرت و عند « 7 » اللّه مجرّد تصديق مذكور است و حقيقت ايمان پيش حقّ [ 218 ] سبحانه همين فعل قلب است و بس ، يا آنكه مناط مذكور ، مجموع فعل قلب و اقرار به لسان « 8 » و عمل به جوارح و اركان است ؛ و بى شكّ اين خلاف متصوّر است و هيچ محذورى از اين لازم نمىآيد و مستمسك هيچ ملحدى نمىشود ؛ و اللّه أعلم .
هامش
( 1 ) . س : خوارح .
( 2 ) . س : كه نزديك .
( 3 ) . س : بز .
( 4 ) . س : - و اقرار به لسان .
( 5 ) . ش : - ميان امّت .
( 6 ) . س : - و .
( 7 ) . س : عبد .
( 8 ) . ش : + است و بس يا آنكه مجموع فعل قلب و اقرار به لسان .