و حيات بى اعادهء روح به بدن [ 176 ] ميسّر نمىشود ، و حال آنكه اعادهء روح به بدن مقرّر شده كه نمىباشد إلّا در قيامت كبرى . پس ميّت چگونه ادراك عذاب و نعيم در قبر كند ؟
و جواب آن است كه اعادهء تمام روح به بدن - چنان چه در دنيا بود - نمىباشد الّا در قيامت . امّا اعادهء روح آن قدر كه به آن قادر بر جواب منكر و نكير شود ، و نعيم و عذاب قبر دريابد ، در قبر مىباشد ، و به خبر مخبر صادق ، ثابت شده و حقّ است .
تحقيق در تعلّق نفس به بدن مدفون در قبر
بدان كه نفس ناطقهء انسانى بعد الموت ، هر چند در درختان بهشت معلّق باشد ، امّا نفس را با اين بدن مدفون در قبر يا به هر وجه كه باشد ، يك علاقهء خاصّ هست ؛ و لهذا زيارت [ 177 ] قبور هم پيش حكما و هم پيش متكلّمين و اتباع انبيا - صلوات اللّه و سلامه عليهم - حقّ است و ثابت . و قدر علاقه ، به قدرت قوّت و طهارت نفس است ؛ و لهذا نفوس مقدّسه را با ابدان خود در قبر تعلّق بيشتر است ؛ و جمعى كه گناهكار و منجّس باشند ، ايشان چندان به عذاب مشغولند كه از حال بدن غافلند ، و ايشان از زيارت صلحا و علما مستفيد مىشوند ؛ و اللّه أعلم .
تحقيق در علم نفس به حقايق اشيا ، بعد از مفارقت از بدن
بدان كه ظاهر احاديث و آثار ، دلالت بر آن دارد كه نفس ناطقهء انسانى بعد « 1 » المفارقه ، عالم به حقايق اشيا مىشود ، و هر خطا در اعتقاد و عمل كه كرده ، مىداند كه بد كرده و مىداند كه [ 178 ] حقّ كدام است .
و امّا حكما در اين بحث متردّدند . شيخ ابو على سينا بر آن است كه مىتواند كه
هامش
( 1 ) . س : + از .