معلوم مىشود ، مثل حسن كذب نافع ؛ يا چنان خفّى است كه به مجرّد فكر معلوم نمىشود و علم به آن از شارع حاصل مىشود ، چون وجوب صوم آخر رمضان و حرمت صوم اوّل شوّال ؛ و چون حسن و قبح اشيا پيش ايشان عقلى است . پس از اين جهت قائل شدهاند كه بعض افعال بر اللّه تعالى واجب است و بعض افعال از او قبيح است .
و اشاعره بر آن رفتهاند كه حسن و قبح اشيا شرعى است و افعال در حدّ ذات خود - قطع نظر از امر و نهى شرع - اصلا موصوف به اين اقسام نمىشود ، و در افعال هيچ سببى و خصوصيتى نيست كه مقتضى و موجب اين اقسام [ 84 ] باشد در ايشان ، و پيش از ظهور و بعثت انبيا - صلوات اللّه و سلامه عليهم - هيچ فعلى از افعال موصوف به حسن و قبح به معنى مذكور نيست « 1 » . چه عقل پيش از شرع حكم نمىتوان كرد بر آنكه فعلى از افعال متعلّق مدح است يا ذمّ عند اللّه ، و هيچ يك از اقسام خمسه در افعال نيست . چه در افعال قطع نظر از امر و نواهى شرع هيچ سببى و علّتى نيست كه مقتضى اين اقسام باشد ، بلكه حقّ - سبحانه و تعالى - به واسطهء حكمتى و مصلحتى ، بىسببى و جهتى ، بعض افعال را حسن و بعضى را قبيح داشته و به واسطهء امر و نهى شرع ، افعال موصوف به اقسام خمسه مىشوند ؛ و از اين جهت ، پيش ايشان هيچ چيز بر خدا [ 85 ] واجب نيست و هيچ فعل از خدا قبيح نيست ، چنان چه مشهور است .
و طايفهاى از اشاعرهء ما وراء النهر - يعنى حنفيه « 2 » - بر آن رفتهاند كه حسن و قبح اشيا عقلى است ، لكن گفتهاند كه هيچ بر خدا واجب نيست و هيچ از او قبيح نيست ، چنان چه اشاعره مىگويند .
و تحقيق اين مذهب آن است كه اين طايفه بر آن رفتهاند كه در افعال سببى و علّتى هست كه موجب حسن و قبح افعال است ، و موجب ثبوت احكام خمسه است در افعال . امّا اقسام خمسه در افعال ، به امر و نهى شارع ثابت است و پيش از شرع و قطع نظر از شرع ، ثابت نيست ؛ و مقصود آن است كه شارع به واسطهء بعض
هامش
( 1 ) . س : + كه .
( 2 ) . س : حفبه .