است ؛ يا نه متعلّق است [ 81 ] به او مدح و نه ذمّ ، و آن مباح است . و قسمين اوّلين منقسم است به واجب و مندوب و حرام و مكروه ، كما هو معروف بينهم .
تحقيق در حسن و قبح افعال
بدان كه اماميه و معتزله - كه اهل توحيدند - بر آن رفتهاند كه بديهى است كه حسن و قبح افعال عقلى است « 1 » ؛ يعنى افعال در حدّ ذات خود ، قطع نظر از امر و نهى شرع و پيش از آنكه پيغامبر « 2 » - صلّى اللّه عليه و آله و سلّم - امر و نهى فرمايند ، متّصفند به حسن و قبح به معناى مذكور و به وجوب و ندب و حرمت و كراهت ، چنان چه « 3 » پيش از آنكه « 4 » پيغامبر « 5 » - صلّى اللّه عليه و آله و سلّم - « 6 » امر فرمايند بندگان را به نماز و نهى فرمايند از زنا « 7 » ، نماز « 8 » بر بندگان واجب بود ، بى امر و زنا حرام بود ، بى نهى ؛ و عقل حكم مىكند بر آنكه [ 82 ] فاعل نماز مستحقّ مدح است عند اللّه ، و فاعل زنا به عكس ؛ و صوم آخر رمضان ، پيش از شرع واجب بود و صوم اوّل شوّال ، پيش از شرع حرام بود ، لكن علم ما به آن حاصل نبود و به واسطهء شرع معلوم شد ، پس شرع كاشف است .
و حاصل مذهب ايشان آن است كه افعال به واسطهء صفاتى و خصوصياتى كه در افعال است ، پيش از شرع و قطع نظر از آن ، در حدّ ذات خود منقسم است به اقسام خمسه ، و اسباب و مؤثّرات و علل آن اقسام پيش شرع در افعال ثابت است ؛ و معرفت اين اقسام بخصوصها در هر فعلى از افعال ، يا بديهى است و بى فكر حاصل است ، چون حرمت كذب ضارّ و وجوب صدق نافع ؛ يا [ 83 ] نظرى است و به فكر
هامش
( 1 ) . ح : و بعضى از اماميه و معتزله برآنند كه نظرى است و دلايل گفتهاند ؛ امّا دعوى بداهت اولى است ، كما لا يخفى على الناقد البصير . « منه » [ ش : + سلّمه اللّه تعالى ]
( 2 ) . س : پيغامبران .
( 3 ) . ش : چنان كه .
( 4 ) . س : - پيش از آنكه .
( 5 ) . اصل : پيغمبران .
( 6 ) . ش : صلّى اللّه عليهم و آلهم و سلّم .
( 7 ) . س : زنان .
( 8 ) . س : - نماز .