هستى و نيستى ، و مرك و زندگانى و علم و جهل و قدرت و عجز و لذت و الم و سعادت و شقاوت بازماندهاند زيرا كه به خود گرفتارند و از خود به خود خلاصى نتوان يافت
« كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ »
لاجرم هميشه ميان دو طرف سموم و زمهرير دوزخ متردداند گاه به اين معذب است ، و گاه به آن
« لَهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ظُلَلٌ مِنَ النَّارِ وَ مِنْ تَحْتِهِمْ ظُلَلٌ »
.
چون به دنيا در ربقه طاعت كه اول مرتبه از مراتب ايمان است نيامدهاند ، و زمام اختيار بدست خود گرفته بآخرت مجبور بماندهاند
« كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها أُعِيدُوا فِيها »
و اهل يمين اهل ترتباند هميشه در سلوكند ، تا كمالى بعد از كمالي و درجهء بالاى درجه حاصل كنند
« لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ »
از عذاب اهل تضاد خلاصى يافتهاند
« فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ »
الحزن على ما فات و الخوف مما لم يأت . به دنيا مجبور بودهاند
« وَ ما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ »
بآخرت مختار مطلق شدهاند
« لَهُمْ فِيها ما يَشاؤُنَ »
تا به حكم عدل هر يكى را از جبر و اختيار نصيبى باشد ، پس اگر ايشان را بيكى از دو طرف تضاد ملابستى باشد آن تضاد نه تضاد حقيقى بود ، و ايشان به آن معاقب نباشند بل مثاب باشند و آن مانند حرارت و برودت زنجبيل و كافور باشد كه غريزىاند ، نه چون حرارت و برودت سموم و زمهرير كه غريباند
« إِنَّ الْأَبْرارَ يَشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كانَ مِزاجُها كافُوراً
وَ يُسْقَوْنَ فِيها كَأْساً كانَ مِزاجُها زَنْجَبِيلًا »
.
همچنانكه منازعت اهل ترتب منازعتى مجازى باشد
« يَتَنازَعُونَ فِيها كَأْساً لا لَغْوٌ فِيها وَ لا تَأْثِيمٌ »
تا لاجرم
« وَ نَزَعْنا ما فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ »
اما مخاصمت اهل نار مخاصمت حقيقى باشد
« إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ »
تا لاجرم
« كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها »
پس حرارت و برودت كه متضاداند گاه هر دو طرف سبب عذاب و گاه يك طرف است .